Add MS 29728

This Middle Dutch prayer-book contains a large number of prayers for the feasts of the temporal cycle, Communion, the canonical hours, and personal devotion to the Virgin Mary and Christ. The manuscript was probably produced for a female religious community and certainly owned by religious women, as is indicated by an ownership inscription and an added prayer.

Contents:

ff. 1r-12v: Calendar of Saints.

ff. 13r-18r: An antiphon for the Nativity, ‘[rubric:] Hier begynt vander gebu[ert]en ons heren ihesus Christus Antiffen [prayer:] Huden is christus geboeren huden hevet hem die gesont maker geapenbaert Huden singen die engelen inden hemel Die archengelen verblijden [etc.]’.

ff. 18r-19r: An antiphon for the Circumcision, ‘[rubric:] Op der besnijdingen ons heren Antiffen [prayer:] Dese \dy/ toecomende is nyemant en weet sijnen naem dan hy alleen Hy heeft dat waert des heren hebbende eyn overclaer cleit ende alle die engelen volgen hem in witten cleideren [etc.]’.

ff. 19r-21r: An antiphon for Epiphany, ‘[rubric:] Op dat heiligen doerteendach antiffen [prayer:] Wi eeren desen heiligen dach die gesciert is myt drien myrakulen Huden leiden die sterre die coningen totter cribben Huden is wijn van water gemaect totter bruloften Huden wolde Christus van Johannes gedoept werden Op dat hy ons gesont makede alleluya [etc.]’.

ff. 21r-23r: An antiphon for Palm Sunday, [rubric:] Op den heiligen palmdacht Antiffen [prayer:] Doe die here in ginck in die heilige stat baetschapten die kijnder der hebreuscher die verijssenisse des levens mit tellegen van palmen ende riepen O sanna make ons gesont inden oversten [etc.]’.

ff. 23r-26r: An antiphon for Good Friday, ‘[rubric:] Op den gueden vridach Responsorium [prayer:] Alle mijn vrinde hebben my gelaten ende die my lagede hebben my verwonnen Hy hevet my in geleit den ic mynden mijn vaderlike ogen sijn myt wredeliken slagen geslagen [etc.]’.

ff. 27r-40v: An antiphon for Easter, ‘[rubric:] Op den heiligen paesdach antiffen [prayer:] Cristus is verresen vanden dode te hants en sterft noet meer die doet en sal hem niet verheren voertmeer Want dat hij levet dat levet dat hy gode allelua Alleluia [etc.]’.

ff. 40v-44r: An antiphon for the Ascension, ‘[rubric:] Op ons heren hemelvaert dacht Eyn suverlick Antiffen [prayer:] O coninck der glorien ende here der crachten die huden segevechter boven alle hemele geclommen biste en wil ons niet achter laten vaderloes mer s[e]ynde in ons die beloefte des vader den geest der waerheit Alleluia [etc.]’.

ff. 44r-48r: An antiphon for Pentecost, ‘[rubric:] Op den heiligen pynxterdach dat hij den heiligen geest sande [prayer:] Huden sijn vervult die dage van pinxten huden verscheen die heilige geest den discipulen inden vure ende gaf hem gijften der aennaemer gaven ende senden sij in alle die werlt predickende ende tugen die gelovet ende gedoept is die sal gesont werden Alleluia Alleluia [etc.]’.

ff. 48r-52v: An antiphon to the Trinity, ‘[rubric:] Vander heiliger drijvoldicheit eyn schoen gebet antiffen [prayer:] O heilige drievoldichet wy aen roepen dy wy aenbeden dy ende wy laven dy [etc.]’.

ff. 52v-57v: An antiphon for the Eucharist, ‘[rubric:] Vanden heiligen sacrament Antiffen O sacrum convivium [prayer:] O heilige wortschap in welcken cristus ontfangen wort Die gedencknisse sijnre passien begaen wort Onse gemoede wort vervult myt gracien Ende ons wort gegeven eyn pant der toecomender glorien Alleluia [etc.]’.

ff. 57v-60v: An antiphon for the Church, ‘[rubric:] Alst gewide keermis is Antiffen [prayer:] O wie ontfruchteliken is dese stede voer waer hier en is anders niet dan dat huis gods ende die porte des hemels [etc.]’.

ff. 60v-61v: A prayer for feast days, ‘[rubric:] Eyn suverlic gebedeken sal men lesen op grote hoechtiden ende als men aflaet wient [prayer:] O lieve vader ende barmhertige god Ic bidde u om u ewige guetheit in deser werdiger heiliger hoechtijt [etc.]’.

ff. 63r-67v: A prayer for Communion, ‘[rubric:] Dijt sal men lesen als men dat heilige sacrament ontfangest [prayer:] Ic arme sundige mensche geve my schuldich in allen mijnen sunden ende bichte dy here ende vader almechtich ende ewich der consciencien eyn richter alre daet Van allen mijnen sunden die ic gedaen heb van mijnre kijntheit tot deser stont [etc.]’.

ff. 67v-75v: A prayer to be recited before Communion, attributed to St Ambrose, ‘[rubric:] Dit gebet sal men lesen voer der ontfenckenisse des heiligen sacraments Ende het hevet sancte Ambrosius die bisschop ghemaeckt Gebeth [prayer:] O overste priester ende gewaer bisschop Here ihesus Christus die dy selven offerdes gode dijnen vader eyn reyn ende een onbevlecte offer Op den altaer des heiligen cruces om ons armen sunderen [etc.]’ [See Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 136-39].

ff. 75v-78r: A prayer to be recited before Communion, ‘[rubric:] Eyn suverlick gebet ende men salt le[le]sen [nae] voer der ontfenckenisse gebet [prayer:] O here got almechtich sie ic gae totten heiligen sacrament dijns lichams ende dijns bloets Ic sieke gae totten meister des levens Ic onreyne gae totter fonteynen der ontfermherticheit Ic blinde gae totten licht der ewiger claerheit [etc.]’.

ff. 78r-81v: A prayer for Communion, ‘[rubric:] Voer der ontfenckenisse Eyn gebeth [prayer:] O here ihesus Christus Ic gruet dijn vlees geheilicht inder ewicheit Ick gruet dy alre suetste sueticheit Ick gruet dy ewich beholder der kerstenheit Beholt my in dy ende heilige my mitty want ic begeer te ontfangen dat levendige broet [etc]’.

ff. 82r-85r: A prayer for Communion, ‘[rubric:] Voer der ontfenckenisse gebeth [prayer:] Got gruet u alre heilichste lichaem ons heren ontholdende in desen heiligen sacrament Mit mijnen lippen belie ic dy Mit al mijnre herten mijnne ic dy [etc.]’; Excerpted from Henry Suso’s Horologium Sapientiae [See Maria Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, III (1932), pp. 63-64].

ff. 85r-87v: A prayer in preparation for Communion, ‘[rubric:] Woe men sich bereiden sal eer men dat heilige sacrament ontfanckt [prayer:] O mijne besloten ende verharde herte \open dy/ [de] tegen dijnen schepper [etc.]’; followed by another prayer, beginning ‘[rubric:] Gebeth [prayer:] Nu gae voert edel ziele myt dijnre begerten ende onfae dijnen schepper die dy selven geschapen hevet [etc.]’.

ff. 87v-88v: A prayer to the Virgin Mary ‘[rubric:] Van onser liever vrouwen Eyn gebet [prayer:] Ic biddy oeck O edel coningynne maria doer die vroude daer dijn herte mede vervult was doer die zueticheit daer dijn edel ziel mede doergaten was doe du den soen des ewigen vader ontfinges Dattu my arme sunders helpes dat ic die vrucht dijns gebenediden lichams moet ontfangen tot salicheit mijnre zielen ende lijfs [etc.]; followed by another prayer ‘[rubric:] Gebeth [prayer:] Alle heiligen gods ende sunderlingen mijn heile engel myt allen gods engelen ende myn lief apostel myt allen apostelen bidt god voer my arme sunders dat hy my werdich maeck des werden heiligen sacraments Amen’.

ff. 88v-90v: A prayer to Christ, ‘[rubric:] Tot onsen lieven heer een gebeth [prayer:] O du alre zuetste heer ihesu Christi een alder begerender zielen Coem huden tot my ende gyf my die spijse des engelen levents O du alre heilichste offer Come ende verloes my van den ewigen dode come alre wijste artzeter der zielen Come du wtvercorenste gaste in mijns herten huis dattu selven geheilicht heves [etc.]’; followed by two short prayers.

ff. 91r-92v: A prayer for Communion attributed to John of Howden, ‘[rubric:] Eyn devote oracie vanden heiligen sacrament die Johannes vanden houden gemaeckt hevet een devoet doctoer inder gotheit [prayer:] Ave licham pant der mijnnen medecijn des herten dat sterven sall · wes in desen leven een hulpe · ende inder doot wees my een ewige wortscheppe [etc.]’.

ff. 92v-99v: A prayer for Communion, ‘[rubric:] Als men dat heilige sacrament ontfangckt [prayer:] Ick boege die knyen mijns herten ende mijns lichams voer die tegenwoerdicheit mijns lieven heren ihesus Christus [etc.]’.

ff. 99v-100v: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Nae der ontfenckenisse gebet [prayer:] Ic danck ende lave dy almechtige goet dattu my armen onreynen sunder Mitten heiligen vleis ende blode dijns soens ons heren ihesus Christus woldeste saden [etc.]’.

ff. 100v-101v: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Nae der ontfenckenisse gebet [prayer:] O here hemelsche vader Ic offer dy huden dijnen mynnentlicken soen inder mynnen als du en ons gegeven heves [etc.]’.

ff. 101v-102r: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Nae der ontfenckenisse gebet [prayer:] O alre suets here dijne heilich licham ende dijn heilich bloet moet sijn een genoechlicheit mijnre zielen Eyn licht ende eyn doecht in alle mijnen woerden ende werken Eyn heil ende eyn heilicheit In alle mijnen becoringen Vrede ende vrolicheit in alle mijnen lijden Solaes ende sekerheit in oneyndiger ewikeit Amen’.

ff. 102r-103r: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Nae der ontfenckenisse [prayer:] O du alre liefste here ihesus Christus Ic biddy dat u mijn arme ziele Die du daer myt dinen heiligen licham gespijset heves als sij vanden licham scheiden sal dattu overste geleide sijs Ende sende my dynen heiligen engel die my van alle mijnen sunden ende van alre gewalt des boesen geests verloest [etc.]’.

ff. 103r-108v: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Nae der ontfenckenisse gebeth [prayer:] O lieve here ihesus Christus ic seit dy genade ende danck dy alle dynre genaden Ende bidde alle enghelen ende allen heiligen dat sy my helpen [etc.]’; followed by seven prayers that are part of a sequence.

ff. 108r-144v: The Hours of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Dijt sijn die gulden ghetijden onser liever vrouwen der moeder gods toe metten tijt [prayer:] Here du salt op doen mijn lijppen Ende mijn mont sal vortkundigen dijnen lof God wilt dencken in mijn hulpe [etc.]’. [See Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 183-88].

ff. 145r-146r: The Crown of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Hier begijnt die croen onser liever vrouwen ende is sonderlinghen guet geles[en] [prayer:] Ghegruet sijstu sterre des meers hoge gods moder ende altoes maget salige hemelsche poerte Du nemes dat ave van gabriels monde veste ons in vreden die den name eva omkeers Ontbinde die bande der schuldiger brinckt voert dat licht den blinden drijft en wech onse quade ende eysche ons alle guet [etc.]’.

ff. 146r-160v: A Middle Dutch translation of the Magnificat, ‘[rubric:] Magnificat [prayer:] Mijn siel maket groet den heer Ende mijn geest hevet sich hoge vertrouwet in got mijnen heil Want hij hevet aen gesien die oetmoedicheit sijnre deernen siet daer van sullen wy salich heiten alle ghebeurten [etc.]’.

ff. 161r-170r: Five prayers with the Magnificat, ‘[rubric:] Dit sijn die vijf Magnificat mitten oren [underlined:] Doe wie dit ghebet alle dage leest voer onser vrouwen belde vanden eyen saterdach totten anderen die sal des seker wesen sonder twijvel dat hem onse lieve vrouwe troesten sal in desen ach dagen van welcken saken men bidden mach die redelicken is Het is vanden die gevangen sijn of om grote doottlike viantschap of om lasterlike oneer of om grote lange duerende siecheit of om vestinge in eynen gueden leven Of heddestu eynigen gueden vrint in vremden lande of in orlige [sic] Of voer wien du bidden wilste des gonnet hem onse lieve vrouwe Ende men sal dat lesen myt vijf magnificat ende myt vijf pater noster voer elck eyn [rubric:] Psalm Magnificat [prayer:] Mijn siele maker groet den heer Ende mijn geest hevet sich hoge vervrouwet in god mijn heil Want hij hevet aengeisen die oetmodicheit sijnre deernen [etc.]’.

ff. 170r-174v: The Seven Psalms of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Dit sijn die seven Psalmen van onser liever vrouwen - Psalm [prayer:] O Maria hoe wonderlick is uwe name ende barmherticheit die gesont maect die met u hopen [etc.]’.

ff. 174v-182v: A prayer to the Virgin Mary that the archangel Gabriel taught to a virgin, ‘[rubric:] Sancte gabriel leerden dit gebet eynre ioncffrouwen op dat sij getroest worde ende welc - die dit gebet sprect die duet onser vrouwen enen denckliken dienst des sijn ziel mach getroest werden hondert Ave maria sal eyn spreken ende hueden sich voer sunden ende dat weer mogeliker dat hemel ende eerde gewandelt worde dan dat dese mensche ongehoert bleif want dit gebet is gecomen vanden hemel [prayer:] O Maria ic biddy doer der groter eren ende vrouwden ende werdicheit die dijn ziel ende dijn lijf ontfinck Doe got die vader die soen ende die heilige geest sich selven dy wtvercoer om tot eenre moeder [etc.]’.

ff. 182v-187v: A prayer on the Seven Joys of the Virgin Mary, ‘[rubric:] hier begijnnen die xv blijtschappen onser liever [vrouwen] [underlined:] Men secht soe wie dese xv blijtscappen of grueten alle dage lest xv daghe lanck dat hij ein sunderlinge bede heeft van onser vrouwen marien Ave [prayer:] O Conigyne des hemels verblijt u blinckende dageraet utvercaren brut gats inder Engelscher grueten doe u gabriel baetschapten dat ghij den soen gots ontfangen solt ende ghij u [doe] doe alte mael venederden in u uterste ende nederste oetmoedicheit Ave maria [etc.]’.

ff. 188r-192r: A prayer to the Holy Name attributed to ‘St Bernardus’ (Bernardino of Siena?), ‘[rubric:] Dit is sancte Bernardus contemplacie vanden zueten name ihesus ende wiese alle dage leset op sinen knien hem wort verlent M iaer aflaets ende ihesus sal hem bringen in sijn rijck ende alsoe diick als men den zueten naem ihesus noemt verdient men ·xl· iaer aflaets [prayer:] O guede ihesus O alre suetste ihesus O alre guedertierenste ihesus O ihesus warren soen vol van ontfermherticheit ende guedertierenheit O guede ihesus nae dijnre groter ontfermherticheit ontferme dy mijns O guedertieren ihesus Ic biddy by dinen alren coesterlixsten blode dat welke du gewaerliken verstorttes voer ons onsalige sanderen Dattu af wasses alle mijn sunden [etc.]’ [See Rudy, Rubrics (2017), p. 282].

ff. 192r-193v: A prayer with the 72 titles of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Dit sijn die lxxij namen onser liever vrouwen die worden gegeven vanden heiligen geest Ende dat wart geapenbaert enen bisschop ende sechden Soe [mensche] welck mensche dese namen myt seven Ave maria alle saterdaghe voer onser liever vrouwen belde op sinen knien leset Die salse sonder twyvel sien voer sijnre doot waert sake dat hij buten doot sunden waer Ave [prayer:] O gotlicke Joncfrouwe blome wolke Coningynne Gods huedersche keyserynne vredsamich Moeder gods Ave maria [etc.]’ [See Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 210-12; Rudy, Rubrics (2017), pp. 27, 293].

ff. 194r-239r: The Hours of All Saints, ‘[rubric:] Hier begynnen die getijden van allen heiligen toe metten tijt versikel [prayer:] Alle gots heiligen Biddet voer onser alre salicheit [Domine] Here du salt op doen mijne lippen Ende mijn mont sal voert kundigen dijnen lof Got wilt dencken in mijne hulpe [etc.]’.

ff. 239r-248r: The Hours of the Eleven Thousand Virgins, ‘[rubric:] Hier begijnnen die getijden vanden xi dusent meegden [prayer:] O gloyende rosen Christus boven maten schoen O luchtende margrieten versteliken wtgesocht ende herliken gesiert comt ende hoert my ende [om] omfanget my tot eynen dienre [etc.]’.

ff. 248r-256r: The Hours of St Agnes, ‘[rubric:] Hier beginnen die getijden van sancta agneta [prayer:] Die schoen ioncfrouwe agnes seide Ick mijnne cristus in wees slaepcamer ic in gegaen bin [etc]’.

ff. 256r-269r: A prayer to St Barbara, ‘[rubric:] Hier begijnt sancta barbara venie ende men salse lesen viij dage lanck voer den dage hoere passien [prayer:] Got gruet u bruyt des hemelschen conynck werde ioncfrouwe barbara alre heilichste maghet [etc.]’ [see Rudy ('A Play Built for One' (2015), esp. pp. 64-66 [discussion], 77-83 [edition and translation]].

ff. 269r-282v: A rosary for St Anne, ‘[rubric:] Hier begijnt sancta anna crans der heiliger weduen [prayer:] Got gruet u heilige vr[-]ouwe Anna mit uwer heiliger dochter maria Ende myt ihesus huere lieven soen [etc.]’.

[ff. 12a[recto], 12a[verso], 26v, 62v, 107a[recto], 107a[verso] are blank].

A prayer was added by a 16^th-century owner:

f. 62r: A prayer to the Virgin Mary and Christ, ‘O mevrowe ic bin uwe dienarse ick bin uwe dienarse ende slave van uwe hoecheytt [etc.]’.

Decoration:

3 large initials in blue or red in frames with blue or red penwork decoration, and floral and foliate decoration in green and white inside their letters (ff. 13r, 27r, 63r).

Numerous large and small initials in red throughout the manuscript.