Add MS 20729

This Middle Dutch prayer-book presents a carefully organised programme of Psalms and prayers to God, Christ and the Virgin Mary divided over the days of the week. The prayer-book opens with a preface (ff. 2r-6r) in which the compiler explains that he has designed the prayer-book’s programme in order to help the reader achieve spiritual perfection. For each day of the week the text provides instructions for contemplation at the seven canonical hours, reading one of the Seven Penitential Psalms for penance, and prayers to God and the Virgin Mary. The latter includes a prayer to the Trinity and a series of prayers on the lineage of Christ and stages of his life and Passion, a penitential prayer from a rosary for the Virgin Mary (referred to as a Psalter), a series of prayers on the arma Christi (the Mass of St Gregory), and a prayer to All Angels. The prayer-book is especially interesting because of it contains numerous full-page miniatures of devotional themes, and passages from the Old and New Testament, one for each separate instruction and prayer.

ff. 2r-6r: A prologue to the book, ‘[rubric:] Dis is dat prolooch van dit boecxkijn daer in dat ghi bekennen moghet waer om dattet gemaect is hoe dattet gheoerdyneert is . ende waer toe dat het profitelick is. Die prolooch: [text:] Inden naem des vaders des soens ende des heilighen gheests Amen. Die gracie ende hulp ons liefs heren . Wilc ic nu ende tot allen tijden yn dit werc dat ic hier beghin . ende in allen anderen godliken wercken te baten roepen [etc.]’.

ff 7r-9r: An instruction to contemplate death on Mondays, ‘[rubric:] Hier beghint een devoot exercicie ende ghetijde van der weke . Ten eersten hoe ghi u oeffenen selt ende tot compunctij brenghen des maenendaechs ende hiet die ghetijde vander doot . Aldus beghynnende . [prayer:] O mijn alre liefste in cristo die dese salighe ende leerlicke oeffeninghe van corten ghetiden aen nemet ende beghint . ghi selt eersten in huden opten maendach u oefenen inde doot [etc.]’.

ff. 11r-12r: The first of the Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Des manendaechs ghebet die eerste psalm vanden seven penitencij psalmen . [prayer:] O here die welcke toecomende biste mit groter machten ende moghentheden om te oordelen over alle menschen en wil mi doch in dyne verbolghentheit niet straeffen [etc.]’.

f. 13r: A prayer to the Trinity concerning the first day of Creation, ‘[rubric:] Dit sal tghebet of collect sijn des manendaechs an die heilighe drievoudicheit: Oremus [prayer:] O almachtighe ewighe god . o heylighe drievoudicheit wyens craft ende mogentheit is onverwinlick [etc.]’.

ff. 14r-20r: Prayers on the lineage of Christ, from Adam and Eve to the Virgin Mary and Joseph, beginning: ‘O ewich almachtich god ic aenbede dijn godlike moghentheit in dat onsprekelike werc dijnre goetheit . Dat du den mensche ghemaect hebste tot dijnen beelde ende ghelikenisse om te vervullen den val der enghelen [etc.]’.

f. 21r: The first Penitential Psalm from the Psalter of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Hier beghint die eerste psalm vanden seven penitencij psalmen ghetoghen wt onser liever vrouwen souter tot love marien der moeder goods . welcke psalm men lesen sal des manendaghes . ende den anderden des dinxdaghes . ende also voert op elcken dach in die weke een sonderlinghe psalm ghelijck ghi hier na op elken dach ghescreven sult vynden [prayer:] Domine ne in furore tuo . Trouwe inder verbolghentheit goods en laet ons niet beruspen . ende in sinen torne en laet ons niet gheoerdelt werden [etc.]’.

ff. 23r-23v: The Mass of St Gregory (seven prayers), beginning: ‘O here ihesu criste ick aenbede dy inden cruce hanghende ende eene doorne crone op u hoeft draghende [etc.]’; followed by an underlined indulgence attributed to Pope Sixtus IV [see Rudy, Rubrics (2017), pp. 101-36].

ff. 23r-23v: A daily prayer for All Saints, ‘[rubric:] Hier beghijnt een sonderlinghe devoet ghebett tot allen heylighen . Dat welcke men alle daghe lesen sal indie weke met andacht des herten . [prayer:] Coemt mi te hulpe bidde ic u alle heylighen . Ic arme sondighe mensche maec mijnen toe vlucht tot uwe hulpe [etc.]’.

ff. 25r- 27v: An instruction to contemplate the Last Judgement on Tuesdays, ‘[rubric:] Des dijnsdaghes sal u oefeninghe ende ghetijde sijn van den utersten oerdell . [prayer:] Slaet uwe inwendighe oghen ende ghedachten op dat uterste oerdel om dat wt alsulcke alre bitterste overdenckinghe u bitter sal moghen smaken al dat in die werelt soet schijnt te wesen [etc.]’.

ff. 28r-30v: The second Psalm of the Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Des dinxdaghes die anderde psalm der penitencien [prayer:] Salich soe sijn die ghene die welcke hare boesheden ende sonden vergheven sijn [etc.]’.

f. 32r: A prayer to the Trinity concerning the second day of Creation, ‘[rubric:] Des dinxdaechs an die heilighe drievoudicheit een devoet gebeth Oremus [prayer:] O waerdighe heylighe drievoudicheit die barmhertelick doer die hoechste schat dijnre onsprekeliker wijsheits huden ghescapen hebt dat firmament [etc.]’.

ff. 33r-41r: Prayers on the life and Passion of Christ, from the Annunciation to the Finding in the Temple, beginning: ‘Ghebenedijt gheloeft ende ghedanct moet ghi wesen . o almachtighe heilighe drievoudicheyt voer u onbegripelike minne ende barmherticheyt dat ghi ons met uwen barmhertighen oghen nsaecht doen wi noc u vianden waren ende des duvels ghevanghen ende schuldenaers des doots [etc.]’.

f. 42r: The second Penitential Psalm from the Psalter of the Virgin Mary, ‘[underlined:] Dit is die anderde penitency psalm uten souter marie die salmen des dinxdaechs segghen Beati quorum [prayer:] Salich soe sijn der gheenre herten die dy minnen O salighe ioncfouwe maria hoer sonden sullen van dijnre ontfermicheit vergheven werden [etc.]’.

f. 42r: An instruction to read the prayers for the Mass of St Gregory and All Saints on Tuesdays, ‘[underlined:] Soect voer in die ghetijde vanden manendach ende leest die vij ghebeden totter wapen ons heren ende dat tot allen heylighen’.

ff. 43r-46r: An instruction to contemplate the pains in Hell on Wednesdays, ‘[underlined:] Des woensdaechs sal u oeffeninghe van dese ghetijde sijn van de pynen der hellen [prayer:] Keert oeck u inwendighe oghe opten helschen conincrijc die ewighe duystere karker daer lucifer die coninck van is [etc.]’.

ff. 46v-50r: The third Psalm of the Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Des woensdaeches die derde psalm der penitencien [prayer:] Here en wilt nu niet pynighen in uwe verbolghentheit te straffen nae grootheit ende strenghicheit van uwer iusticien [etc.]’.

f. 51r: A prayer to the Trinity concerning the third day of Creation, ‘[rubric:] Des woensdaechs dat ghebet of collect an die heylighe dryevoudicheit [underlined:] Oremus [prayer:] O alre hoechste soetste liefste heylighe dryevoudicheit . o grote moghentheyt goods van wyes wille in den derden daghe ghemaect sijn die wateren ende fonteynen [etc.]’.

ff. 52r-60r: Prayers on the life and Passion of Christ, from his baptism to the Cleansing of the Temple, beginning: ‘Danc lof eer ende glorie moet u gheschien here ihesu Christe minlike brudegom der heyligher kercken voer die hoghe waerdicheit ende diepe oetmoedicheit . dat ghij totter iordanen alleen ende bloots voets ghinct [etc.]’.

f. 61r: The third Penitential Psalm from the Psalter of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Die derde penitency psalm wt marien souter des woensdaechs [underlined:] Domine ne in furore [prayer:] Vrouwe in synen toorne en berispe ons niet die heer . mer vercrijcht ons ghenade van den sonden [etc.]’.

f. 61r: An instruction to read the prayers for the Mass of St Gregory and All Saints on Wednesdays.

ff. 62r-64v: An instruction to contemplate God’s love for and gifts to mankind on Thursdays, ‘[rubric:] Des donredaghes sal die oefeninghe ende ghetide wesen van die liefte ende ghiften die god ons bewesen ende ghedaen heeft [prayer:] Goede religiose menschen sullen die liefte die god totten menschen mit veelrehande gaven bewesen heeft overdencken ende voir oghen hebben op dat si alsoe moegen ontsteken werden mitten brant sijnre godliker lieften ende minnen [etc.]’.

ff. 65r-65r: The fourth of the Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Des donredaghes die vierde penitency psalm . [prayer:] Ontferme dij mijnre o god vader mijn crancheyt mijn broesheyt myne lasten ende sonden die sijn soe groet [etc.]’.

f. 71: A prayer to the Trinity concerning the fourth day of Creation, ‘[rubric:] Des donredaechs an die heylighe dryevoudicheit sal dit sijn dijn ghebet [prayer:] O salighe heylighe drievoudicheyt . O wellust alre heylighen. Ic gebenedye looff ende danck u met alre begheerten mijns herten wanttu den vierden dach wonderlick verciert hebste ende ghemaect twe grote lichten int firmament [etc.]’.

ff. 72r-81r: Prayers on the life of Christ, from the Last Supper to Herod’s court, beginning: ‘O onnosele lam goods soete heer ihesu criste die van aenbeghin der werlt gheoffert biste inder figuren [etc.]’.

f. 82r: The fourth Penitential Psalm from the Psalter of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Hier beghint die vierde penitency psalm wt onser liever vrouwen souter die men des donredaghes lesen sal. Miserere mei deus [prayer:] Ontferme dij mijnre vrouwe du die genoemt biste een moeder goods [etc.]’.

f. 82r: An instruction to read the prayers for the Mass of St Gregory and All Saints on Thursdays.

ff. 83r-85v: An instruction to contemplate the Passion on Fridays, ‘[rubric:] Des vridaghes sal u oefeninghe wesen van dese ghetiden . van die passie ons liefs heren ihesu Christi [prayer:] Dic wil suldi oeck overdencken mijn alre liefste die passie ons liefs heren dair alle ons salicheit in geleghen is [etc.]’.

ff. 86r-92r: The fifth of the Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Des vridaghes die vijfte penitencie psalm [prayer:] Here verhoer mijn ghebet : ende mijn roepen come tot dij : ick roepe ende bidde mit ganser herten [etc.]’.

f. 93r: A prayer to the Trinity concerning the fifth day of Creation, ‘[rubric:] Des vridaghes sal dit u ghebet sijn an die heylighe drievoudicheyt [prayer:] O almachtighe god heylighe drievoldicheyt mijn ziel moet di ghebenedien om datstu inden vijften dach doer dijnre grondeloser bermherticheit ende onsprekelicker wijsheyt hebste rijck ghemaect ende verciert die wateren met alrehande visschen [etc.]’.

ff. 94r-104r: Prayers on the life and Passion of Christ, from Pilate’s court to the Crucifixion, beginning: ‘O onnosel lam goods dat nie sonde en dede . ende in wiens mont gheen droch ghevonden en is alre soetste here ihesu Christe . Ic danck u ende ick ghebenedye u van dien sueren pijnlicken ghanc dien ghij ghinckt doen ghij ewighe wijsheyt mit dien witten clede als een dwaes bespot ende bespoghen weder om tot pylatum ghebrocht wort [etc.]’.

f. 105r: The fifth Penitential Psalm from the Psalter of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Die vijfte penitency psalm tot marien souter des vrijdaghes [underlined:] Domine exaudi oracionem meam [prayer:] O vrouwe verhoer mijn ghebet ende mijn roepe come totti [etc.]’.

f. 105r: An instruction to read the prayers for the Mass of St Gregory and All Saints on Fridays.

ff. 106r-108v: An instruction to examine one’s conscience on Saturdays, ‘[rubric:] Des saterdaghes sal u ghetide ofte oefeninghe wesen van die ondersoekinghe uwer consciencien ende van die biecht [prayer:] Het is een goede manire van gheestelicken menschen dat si dicwijl ondersoken in die consciencie hoe vele dat se vorwert of afterwaert gheghaen sijn in doechden [etc.]’.

ff. 109r-110r: The sixth of the Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Des saterdaghes die seste penitency psalm . [prayer:] O here vanden diepen heb ick gheroepen totti [etc.]’.

f. 111r: A prayer to the Trinity concerning the sixth day of Creation, ‘[rubric:] Des saterdaghes sal u ghebet sijn an die heylighe drievoudicheyt aldus . [prayer:] O almachtighe alre wijste ende barmhertichste god . o onverscheyden heylige dryvoldicheyt al dat inden hemel ende inder aerden is mach u met recht wal loven ende dancken [etc.]’.

ff. 112r-117r: Prayers on the life and Passion of Christ, from his hanging on the Cross to the Entombment, beginning: ‘Ic danck u wt den binnensten mijns herten o overgoede god des deerliken hanghens dat ghi an drie plumppen naghelen drie uren lanc levende hinct an den cruce [etc.]’.

f. 118r: The sixth Penitential Psalm from the Psalter of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Hier beghint die seste penitency psalm wt marien souter die men des saterdaechs lesen sal . [underlined:] De profundis [prayer:] O vrouwe vanden diepen heb ic gheroepen tot dy [etc.]’.

f. 118r: An instruction to read the prayers for the Mass of St Gregory and All Saints on Saturdays.

ff. 118v-121r: A litany to the Virgin Mary, beginning: ‘Here ontferme di onser . Criste ontferme di onser . Here ontferme di onser [etc.]’.

ff. 122r-124v: An instruction to contemplate the eternal joys of heaven on Sundays, ‘[rubric:] Des sonnendaechs suldi u oefenen ende tot dijnen ghetiden hebben ende houden van die ewighe blijscap ende vroechde der hemelen [prayer:] Ten lesten mael soe suldi dencken opten sonnendach alsme [sic] van allen handelicken wercken rustes op die gloriose stad goods . op die ewighe vroechde dat grote loen dat god die here selve is [etc.]’.

ff. 125r-127r: The seventh of the Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Des sonnendaghes die sevende penitency psalm . [prayer:] Here verhoer mijn ghebet met dinen oren der goedertierenheyt [etc.]’.

f. 128r: A prayer to the Trinity concerning the seventh day of Creation, ‘[rubric:] Des sonnendaghes suldi bidden an die heylighe drievoldicheit segghende [prayer:] O heilighe drievoldicheit ende onverscheiden enicheit . o salighe ewicheit die in den sevendach gherust hebt van alle uwen wercken die ghi ghescapen hebt ende ghebenedide ende heilich maecte den selven dage [etc.]’.

ff. 129r-138r: Prayers concerning the life of Christ, from his Resurrection to the Virgin Mary’s Assumption, beginning: ‘O almachtighe gods soen o verwinre der doot heer ihesu Christe die overmits uwer godlicker moeghentheit dat ghebenedide heylighe bloet dat gij voer onse salicheit ghestort hadt bewairt hebt binnen die tijt uwes dodes ende uwer verrisenis dattet noch verdroeghet noch verghaen noch tot enen dropel toe vermindert en is [etc.]’.

f. 139r-141v: A prayer to Christ concerning the Passion, beginning: ‘Ic hebbe die perse alleen ghetreden spreket die heer ende van den volcke ende was gheen man met mi ende doe mijn herte ghedoechde laster verwijt ende onsalicheit soe verbeyde ic wie met mij droevich wesen soude ende dair en was niemant . ende wie mit troesten soude ende ic en vants niet [etc.]’.

f. 143r: A prayer to God for remission of sins, begining: ‘O almachtighe wise rechtveerdighe god die niemant wederstaen en mach . niemant bedrieghen en mach . ende die men oeck niet met ghiften of ghaven omcopen en mach . die den cleynen ende den groten den rijcken den armen den ouden den ionghen dese allen ghelijck recht doen salt [etc.]’.

f. 144r: The seventh Penitential Psalm from the Psalter of the Virgin Mary, ‘[rubric:] Hier begint die sevende penitency psalm wt marien souter die men des sonnendaghes lesen Domine exaudi [prayer:] O vrou verhoer mijn ghebet ende verneemet met dinen oren mijn bidden [etc.]’.

f. 144r: An instruction to read the prayers for the Mass of St Gregory and All Saints on Sundays.

ff. 144r-145r: A prayer to the Holy Name, ‘[rubric:] Een schoen ghebet van die soete naem Jhesus Ende soe wie dit ghebet daghelicx leset met vijff Pater noster ende vijf Ave marien mit Credo in deum die sal sonderlinghe gracie van god ontfanghen [prayer:] O goede ihesu o alre goedertiernste ihesu o alre soetste ihesu . o ihesu marien kint vol van ontfermherticheit gracie ende goedertierenheit [etc.]’ [see Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, I (1930), pp. 109-110].

ff. 146r-146v: A prayer to the Virgin Mary, revealed by an angel to St Bernard of Clairvaux, ‘[rubric:] Dit navolghende ghebet was ghegeven byden enghel goods den heilighen ende seer devoten leeraer sunte Bernaert een sonderlinghe liefhebber der moeder goeds maria Ende hem wert vertoent dat dit ghebet is marien boven anderen ghebeden ontfanckelicste ghelijc dat gout boven allen metael dat costelste [sic] . [prayer:] Weest ghegruet alre oetmoedichste dienst maecht der heyliger dryvoudicheit Maria Weest ghegruet alre hoechste wtvercoren dochter god des vader maria [etc.]’.

[ff. 1r, 10r, 24r, 31r, 70r, and 142r are blank; other folios not covered in the description of contents contain full-page miniatures].

Decoration:

Numerous (86) full-page miniatures throughout the manuscript, all with full scatter borders, with a yellow or green background, containing zoomorphic, foliate and architectural figures. One partial (three-sided) scatter border for the text on f. 2r. Large initials in blue, red, or in gold in a purple or red frame.