Harley MS 914

This Middle Dutch prayer-book contains a large section of prayers for liturgical feast days and Sundays, several prayers that are organised according to the canonical hours, and an exposition on the relationship between the canonical hours and biblical events. It also includes a large number of prayers that were meant for personal devotional reading: prayers on the Passion, to the Virgin Mary, prayers based on biblical sources, and prayers for a wide range of situations and purposes. The prayer-book, copied by several scribes, was produced for a female owner, as is indicated by several prayers that are grammatically phrased for a woman (‘sondaerster’). According to Hülsmann the manuscript’s style of penwork decoration suggests that it was made in Amsterdam and its references to St Francis and St Margaret (e.g. ff. 40r-41r) suggest that it was written for a convent of female Franciscan tertiaries dedicated to St Margaret (Hülsmann, ‘Gedecoreerde handschriften’ (2000), p. 177).

ff. 1r-55v: Offices for feast days and Sundays (Breviary), ‘[rubric]: van korsavent antiphon [prayer:] Verblijt dy ende vervrouwe dy dochter van syon want die almachtighe heer seyde · siet ic sal comen ende sal wonen int middel van dy [etc.]’.

ff. 55v-56v: A prayer for a community, ‘[rubric:] een ghemeen gebet [prayer:] O here mit dijnre goedertierenheit bidden wi ontbinde die banden onser sonden [etc.]’.

ff. 56v-57r: A prayer for a community, followed by a Collect, ‘[rubric:] Item een ander [prayer:] God die die gaven der minnen overmits der gracien des heilighen gheest hebste ghestort in die herten dijnre ghelovigher menschen [etc.]’.

f. 57r: A prayer for the sick, ‘[rubric:] voer die sieken [prayer:] God die daer biste der menscheliker crancheit een onsonderlinghe onderstant [etc.]’.

ff. 57r-57v: A prayer for unity, ‘[rubric:] om eendrachticheit [prayer:] O god ghever des vreden ende minner der caritaten [etc.]’.

f. 57v: A prayer for the sad, ‘[rubric:] voer die bedructen [prayer:] Wij bidden heer verleen dinen dienre hulpe des troests [etc.]’.

f. 57v: A prayer for the afflicted, ‘[rubric:] voer die in tribulacien sijn [prayer:] Wij bidden heer regier dine knechten ende overmits ghebet alle dijnre heilighen so vermeerre in hem die graven dijnre gracien [etc.]’.

ff. 57v-58r: A prayer for humility, ‘[rubric:] om oetmoedicheit [prayer:] O god die die hoverdighe weder staeste ende den oetmoedighen gheveste gracie · vermeerre in ons die duecht der waerre oetmoedichen [etc.]’.

f. 58r: A prayer for remorse, ‘[rubric:] Om berouwe [prayer:] Almachtighe goedertierenste god die den dorstinghen volke voert ghebrocht hebste vanden stene die fonteyne des levenden waters [etc.]’.

ff. 58r-58v: A prayer for the community and city, ‘[rubric:] voer die vergaderinghe [prayer:] O god in wien stantachtelic gaet die somme alre behoudenisse Verhore die ghebede die wy onweerdighe ynnichliken voer die storten [etc.]’.

f. 58v: A prayer against tribulations (of the Church), ‘[rubric:] voer tribulacie [prayer:] Wij bidden heer toe laet behaeghelijc dijnre kerken op dat si vry van allen wederstoet mit vriheden di moghen dienen’.

f. 58v: A prayer against temptation, ‘[rubric:] temptacie [prayer:] O god des vreden ende der caritaten minner ende behoeden ghif ons van al onsen vianden vrede ende waerachtighe minne [etc.]’.

ff. 58v-59r: A prayer for the king, ‘[rubric:] voer den coninc [prayer:] Wij bidden di almachtighe god dat dijn diennaer N. die overmits dine ontfermenisse aengehonemen hevet dat regyment des conincs rijcs vernemen moet oec wasdoem alre duechden [etc.]’.

f. 59r: A prayer for rain, ‘[rubric:] om reghen [prayer:] O god in wien wy leven sterven ende sijn · verleen ons bequaem reghen op dat wy teghenwoerdicheit onderstant ghenoech gheholpen die ewighe moeten betrouweliker begheren’.

f. 59r: A prayer for the bishop, ‘[rubric:] voer den biscop ende tvolc [prayer:] O almachtighe god die alleen doeste grote wonderlike dinghen reyke op dine dienre N onse biscop [etc.]’.

ff. 59r-59v: A prayer for a clear sky, ‘[rubric:] Om een claer weder [prayer:] O heer verhoer ons totti roepende ende verleen ons biddende claerheit der luchten op dat wi die mit recht voer onse sonden werden ghepijnt overmits dine ontfermherticheit dine goedertierenheit moeten gh[e]loen’.

f. 59v: A prayer for the living and the dead, ‘[rubric:] voer die levende ende doden [prayer:] Almachtighe ewighe god die verheerste te gader die levende ende die doden ende ontfermste di over alle die ghene diestu voer bekenste dat sy di sullen toebehoren overmist den ghelove ende werken [etc.]’.

ff. 59v-60r: A prayer against obstacles, ‘[rubric:] voer alle hinder [prayer:] O heer wi bidden die bescerme ons van allen hinder der zielen [d] ende des lichaems [etc.]’.

f. 60r: A prayer for travellers, ‘[rubric:] voer die ghene die reysen [prayer:] O heer wi bidden di wes bi onsen ghebede ende sacke die weghe dijnre dienres in voerspoedigheit [etc.]’.

ff. 60r-62r: Prayers for the deceased and the living, ‘God ghever des levens ende weder maker der menscheliker lichamen die vanden sondaren willens ghebeden wesen · verhoer onse bedinghe die wy totti mit sonderlinghe devocie storten voer die ziel onsen lieven vrienden N. [etc.]’.

ff. 62r-63r: A prayer for remission of sins, followed by Collects, ‘[rubric:] Hier beghinnen die corte preces [prayer:] Ic hebbe gheseit heer ontferme mijns maec ghesont mijn ziel want ic in di ghesondicht hebbe [etc.]’.

ff. 63r-68v: A prayer for the Church, followed by Collects, ‘[rubric:] Die langhe preces [prayer:] Ic sprac here ontfarme die mijn maec ghesont mijn ziel want ic dy ghesondicht hebbe Laet ons bidden voer alle grade der kerken [etc.]’.

ff. 68v-71r: A prayer for forgiveness of sins, ‘O lieve heer ontfarme die mijnre ende verghif mi alle mine grote sonden [etc.]’.

ff. 71r-72r: The prayer of King Manasseh, ‘[rubric:] Dit is manasses des conincs bedinghe die hi tot gode dede [prayer:] Here almachtighe god onse vader abrahams ysaacs ende iacops in haren sade die makes hemel ende aerde · ende mit al haer vercieringhe die de zee gheteiken heves mitten woerde dijns ghebodes [etc.]’.

ff. 72r-73r: The prayer of Queen Esther, ‘[rubric:] Hester der coninghinnen ghebet [prayer:] Here god almachtich coninc in dijnre ghewout sijn alle dinghen gheset ende nyeman en is die diene wille mach wederstaen [etc.]’.

ff. 73r-73v: The prayer of Judith, ‘[rubric:] Dit is dat ghebet der heiligher vrouwen yudit [prayer:] Ghebenedijt is dijn naem onser vader god · die alstu toernich gheweest hebste selstu ontfermich doen ende verlaetste die sonden [etc.]’.

f. 73v: The prayer of Sarah, ‘[rubric:] saraen ghebet dat si tot onsen here dede [prayer:] Ende daer omme en laet ons ons selven niet wreken van dien dat wi ghedoghen · mer laet ons micken dat dese pinen die wi ghedoghen minre sijn dan die wy mit onsen sonden verdient hebben [etc.]’.

ff. 73v-77r: A prayer to the Trinity, ‘[rubric:] Een suverlikc ghebet vander heiligher drievoudicheit [prayer:] Ghelovet ende gheeert sijstu heilighe drievoudicheit gheware godheit vader zoen ende heilighe gheest drie personen een ghewaer god die alleen biste een scepper hemelrijcs ende eertrijcs ende alre creaturen die daer in begrepen sijn [etc.]’.

ff. 77r-78r: Prayers to the Five Wounds, ‘[rubric:] Dese v navolghende gebeden sel men daghelics lesen een love totter eren der heyligher vijf wonden ons lieves heren ihesu cristi Pater noster [prayer:] Weest ghegruet O fonteyne der ghenaden o sute wonde des lufteren voets Christi [etc.]’.

f. 78v: A prayer to a guardian angel, begins: ‘O mijn alre liefste engel duerbaer margriet preciose gemme claer blenckende sterre [etc.]’.

ff. 78v-79r: A prayer to St Appolonia, ‘[rubric:] van sinte aplonia [sic] [prayer:] O edel maghet appolonia storte dijn ghebede voer ons totten here op dat wi niet om die sculden onser sonden en warden vermoeyt vanden tantsweer [etc.]’.

ff. 79r-80v: Prayers to the Five Wounds with indulgences attributed to Pope Gregory I, ‘[rubric:] Dese naghescreven ghebeden vanden heilighen wijf wonde ons liefs heren ihesu Christe heeft die heylighe paeus Sint gregorius in die tijt dat die pestelencie te romen regnierde [sic] ende wie dese ghebede leest die sel bescermt wesen van den haesteghen doot ende wijf hondert vier oflaets ende l[x]vij karnen [prayer:] Weest ghegruet heilighe wonden des rechter hant mijns lieven heren ihesu Christe Die wredelike anden cruce ghenaghelt waerste [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 23-24].

ff. 81r-83v: A prayer to the Trinity, attributed to Bernard of Clairvaux, ‘[rubric:] Sinte barnardus ghebet van der heyligher drievoudicheit [prayer:] O du hoghe heerscap godlike volcomentheyt hoe ombekent [sic] is die werlic[heit] dijn rijcheyt ende dijn overswinghe moghenheyt dijnre macht Ende die edelheyt dijnre name ende die guetheyt dijn figuren [etc.]’.

ff. 84r-84v: A prayer to the Trinity, ‘[rubric:] Een ghebet vander drievoudicheyt [prayer:] O gloriose ende onghesceyden drievoudicheyt dijnre onsiene moghentheyt neyghe ic myne necken [etc.]’.

ff. 85r-86v: A prayer before the Holy Face with indulgences attributed to Pope John XII, followed by a Collect, ‘[rubric:] Johannes die xxii de paeus hevet ghegeven die dit ghebet sprect in yeghen woerdicheyt veronica x dusent daghen oflaets [prayer:] God gruet u heylighe aensicht ons verlossers in welke die ghedaente des godlilike [sic] schijnsel blencket in ghedrucket in een laken wit als een snee ghegeven was veronica tot enen teyken der minnen [etc.]’ [see Maria Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, II (1931), pp. 76-77; Rudy, Rubrics (2017), pp. 60-67].

ff. 86v-87r: A prayer before the Holy Face with indulgences attributed to Pope Innocent III, ‘[rubric:] Innocencius die derde paeus heeft ghegeven inden [sic] die dit nae volghende ghebet leset in teghenwoerdicheit veronica iij iaer oflaets [prayer:] God gruet dy seer claer aensicht ende scoen aensicht om onsen willen bleenck ende onghedaen gheworden vanden douwe des preciosen bloets [etc.]’ [See Maria Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, II (1931), pp. 74-75].

ff. 87r-90v: An exposition on the relation between the canonical hours and events from the Old and New Testament, ‘[rubric:] Vanden seven ghetiden der heyligher kerken Te metten tijt [prayer:] Metten prijm terci sexte noen vesper compleet Die metten hout men te midder nachts [etc.]’.

ff. 90v-96r: Prayer to the Virgin Mary, organised according to the canonical hours, ‘[rubric:] en ghetidekijn van onser liever zwete [sic] vrouwen [prayer:] O here ihesu criste levende gods soen die inder nacht di ghewaerdichste gheboeren te warden vander zuete maghet maria ende wordeste in ouden snoden doken ghewonden [etc.]’.

ff. 96v-105r: Prayers to Christ and the Virgin Mary organised according to the canonical hours, ‘[rubric:] Die seven ghetiden vanden liden ons liefs heren ende sijnre lieven moeder [prayer:] O heer ihesu criste om dat wredelike aentesten dat men u aentaesten te metten tijt doe die ioden u venghen ende bonden [etc.]’.

ff. 105r-109v: Prayers for the Virgin Mary’s Seven Sorrows, organised according to the canonical hours, ‘[rubric:] Een cort ghetideken van onser vrou metten tijt Ende soe wie dat dese seven bedinghe spreket die ghemaket sijn die ghedenckenisse der vij anxten die marien herte leet inden doghen hoers soens opten heylighen vridach dien ghevet die iiij paeus clement voer elke bedinghe xiiij daghen oflaets [prayer:] O Maria maghet boven allen in heylicheit om dat ellendighe ende anxtelike verscudden daer dijn herte of bevede doe du vernaenste ende verhoerdes dat dijn enighe soen ihesus christus vanden quad[i]en was ghevanghen ende ghebonden mit verradenisse over ghelevert ten zwaren tormenten [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 229-32].

ff. 109v-117r: The Hours of the Eleven Thousand Virgins, ‘[rubric:] Hier beghint een ghetidekijn van die xi^M maechden Te metten tijt [prayer:] O gloyende rosen Christi boven maten scoen O lachende margrieten naerstelike wtghesocht ende heerlike gheciert coemt hoert my ende ontfanct my tot enen dienre [etc.]’.

f. 117r: A prayer to Christ for all the canonical hours, ‘[rubric:] Een ghebet tot allen ghetiden [prayer:] Doer dijn ghecruste herte lieve here ghif my een wakende herte dat gheen ydel ghedachten van dy en verleyde [etc.]’.

ff. 117r-121r: A prayer to Christ, attributed to St Ambrose with indulgences ascribed to Pope Anastasius I, ‘[rubric:] Dit is sunte Ambrosius ghebet dat die eerste paeus anastacius conformeerden ghevenden dien dit segghen vijf hondert [iaer] daghen offlaets Een ghedenckenisse van der passien ons heren mit een ghebet [prayer:] O here iheus Christe levende gods soen scepper ende verwecker des menscheliken ghesclachts wij segghen dy danck al en ist niet soe waerdich [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 80-81].

ff. 121r-131r: A prayer to the body parts of Christ, attributed to Bernard of Clairvaux, with indulgences attributed to Pope Urban V, ‘[rubric:] Die vijfte paeus urbanus ghift een yghelic mensche die dit naghescreven besclaghen sinte bernaerts van die passi ons heren lest ij dusent iij c ende lxxx iaer ende lxx daghen oflaets van ghesetter penitencien Ende verghift oec die prester die dit lesen al dat si in canon vander missen lesen overmits versumenisse van dit ghebet seit men dattet sine bernaert ghemaect heeft Ende doe hijt op eenre tijt voert beelt des ghecruusten ynnichlike las so wortet een die van veers heymelike stont hoe dat beelt vanden cruce neder quam ende om helsden soeteliken Amen [prayer:] Ghegruet sijstu mijn zalicheyt O du lieve here ihesu Christ wes ghegruet ende wil my bequaem maken te beden tot dinen cruce [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 70-76; Rudy, Rubrics (2017), pp. 94-99].

ff. 131r-134r: A prayer on the Five Wounds, ‘[rubric:] Een ynnich ghebet wander passien ons heren ende sijnre heyligher vijf wonden Ende hoe wij ons waerdich of medeformich sullen maken sijns heylighen lidens [prayer:] O grondelose fonteyne alle ghenaden O alre goedertierenste mijnre der menschen soete ihesu Wa[n]t danckbaerheyden des loefs sel ic weder moghen gheven [etc.].

ff. 134r-135r: ‘[rubric:] Een goet ghebet van onsen heren ihesu cristi [prayer:] O hemelsche vader ic arme sondighe mensche offer dy huden dijns enighen gheboren soens wtgherecten aderen sijns verdorreden leden sijn wide duere wonden sijn alre suetste vuchticheit ende bloedeghe zweet dat morch zijnre benen sijnre iammerlike stemmen zijn bleke aen sicht zijn vale mont zijn verduusterde oghen sijn verspoghen aensicht sijn doerhouden hooft sijn heylighe ghestoten ende ghesclaghen [lig] lichaem sijn scamel staen dae hi naect stoet doe men gheselden ende bespotten ende naect anden cruce ghenaeghelt wort daer hij [u] drie uren aen hent [sic] inder alre meeste pinen die ye mensche leet [etc.]’.

ff. 135r-137v: Prayers to the Five Wounds, attributed to St Francis, ‘[rubric:] Hier beghinnen vijf ghebeden die sancte franciscus ghemaect heeft [prayer:] O here vaderlike coninc Hier stae ic voer dy als een misdadich mensche die mit sinen zwaren [u]sonden sijn ziel verdoemt hevet oec stae ic hier voer dy als voer enen strenghen rechter [etc.]’.

ff. 137v-141v: A prayer for communion, attributed to St Ambrose, ‘[rubric:] Sinte ambrosius ghebet vanden heylighen sacrament En [sic] devoet ghebet [prayer:] O overste priester ende waer biscop here ihesu Christe die dy selven offerdes gode dinen vader een reyn offerhande ende onbevlect opten outaer des heylighen cruus [etc.].

ff. 141v-142v: A prayer for communion, attributed to Thomas Aquinas in his deathbed, ‘[rubric:] Dit sprack sinte thomas van aquinen totten · heilighen · sacrament doe hi op sijn verscheyden lach [prayer:] Ic aenbede dy verborghen waerheit die hier scuulste onder dese figuer mijn herte begheert dijns alte mael [etc.]’.

ff. 142v-143v: A prayer for communion, ‘[rubric:] Een ghebet als men ten heilighen sacrament gaen sel [prayer:] O almachtighe [g] ende ontfermhertighe god ic arme onwaerdighe sondersche gae totten sacramente ons heren [x] ihesu Christu [etc.]’.

ff. 143v-144r: A prayer to Christ, ‘[rubric:] Een ghebet tot onsen lieve heren [prayer:] O goedertieren[ste] ihesu twe dinghen bekenne ic in mi die natuer die du ghemaect hebste ende di sunden die daer toe ghedaen heb [etc.]’.

ff. 144r-145v: A prayer for communion, ‘[rubric:] Als men ten heylighen sacrament gheweest heeft [prayer:] O heilighe \here/ almachtighe ewighe god ic dancke dy dattu di verwaerdicht hebste te saden mi onwaerdighe sondersche mitten sacramente des lichaems ons heren ihesu Christe [etc.]’.

ff. 145r-146v: A prayer for communion, ‘[rubric:] Een ghebet vanden heilighen sacrament [prayer:] O here ihesu Christe lof si dijnre ontsprekeliker minliker goedertierenheit die du my soe mildelike heveste deelachachtich [sic] ghemaect dijns ghebenediden lichaems ende dijns presiosen bloets daer du mede mijn ziel ghespiset hebste [etc.]’.

ff. 146v-148v: A prayer for after communion, ‘[rubric:] Als men dat heylighe sacrament ontfanghen heeft [prayer:] Alle creaturen helpt my dancken ende loven onsen heren god van alle sine gaven ende sonderlinghe du mijn ziel ghebenedie ende dancke den here want hi dy veel guets bewijst hevet [etc.]’.

ff. 148v-150v: A prayer for communion, ‘[rubric:] Een ghebet alsmen ten heilighen sacrament gaen sal [prayer:] Here ihesu Christe coninc der glorien ic arme sondighe mensche ghedenct der mijnnen die du ons bewijst hebste in dien dattu gheboren biste vander heyligher maghet marien [etc.]’.

ff. 150v-157r: A prayer for the Virgin Mary, to be daily recited for thirty days, ‘[rubric:] Dit ghebet selmen lesen xxx daghen aen een Een als men dit ghedaen heeft soe wat bede hi onser wrouwen bidt sellu vercrighen ist die eer gods [prayer:] O maria soete vrouwe maghet der gruedertierenheit [sic] ende moeder der ontfermherticheit Ic arme sondaerster bid u overmits den ghenen daer u dat swaert des rouwen dat herte doer sneet [etc.]'.

ff. 157r-160r: A prayer to the Virgin Mary, attributed to Bernard of Clairvaux, ‘[rubric:] Hier beghint dat alre suetste ghebet des heylighen Sŭnt bernaert totter herten der heyligher maghet marien daer hij grote ghenade [bi] mede bi hoer vant [prayer:] Ic speec [sic] tot dijnre herten ende aenbede dat als een heilich tempel gods [etc.].

ff. 160r-164r: A prayer to the Virgin Mary, ‘[rubric:] Een suverlick ghebt van onser liever sueter wrouwen [prayer:] O starre een licht der daghen wes ghegruet O gemme der vrouwen die daer hebste ghesoect den coninck der coninghen den scepper als een dochter wes ghegruet [etc.]’.

ff. 164r-164v: A prayer to the Virgin Mary, ‘[rubric:] Een suverlick ghebet van onser vrouwen [prayer:] O reyne moeder alre ghenaden bewaer my moederliken in die gruelike ure mijns doots [etc.]’.

ff. 164r-165r: A prayer to the Virgin Mary, ‘[rubric:] Een ghebet van onser liever vrouwen [prayer:] Doe maria sat inder midder nacht in horre meester ynicheit van binnen ende si ghedochte des woerdes ende die mijnne des vaders doe vant sy ihesum screyende in horen scoet [etc.]’.

f. 165v : A prayer to the Virgin Mary, attributed to ‘Pope Innocent’, ‘[rubric:] Innocencien die paeus van onser wrouwen [sic] ghebet [prayer:] Ic bidde di alre heilichste maria moeder gods vol goedertierenheit dochter des ewighen conii[n]x alre glorioese moeder der wesen [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 215-17].

ff. 166r-168r: A prayer to the Virgin Mary, ‘[rubric:] Alten suverliken ghebet van onser liever [mar] vrouwen marien [prayer:] O Maghet der maecheden coninginne der enghelen hope der mistroesterghe [sic] der onghevalligher moeder des soens gods [etc.]’.

ff. 168r-176r: A rosary for the Virgin Mary, followed by a Collect, ‘[rubric:] Hier beghint onser soeter vrouwen crans Ende is een ynnighe devote oeffeninghe die goet ghelesen is Ende is onser zoeter vrouwen seer ghenaem ende ontfanclick Ende die mensche vercrighet veel gracien van gode ende verlatenisse van sinen sonden pater noster [prayer:] O alre heylichste moeder gods Ic arme sondich mensche begheer u te dancken ende te loven vander groter Jubilacien ende vroechden die w onsprekelic was’.

ff. 176r-200r: Prayers on the Passion, organised according to the canonical hours, ‘[rubric:] Een devote ghedenckenisse vander passien ons heren nae die seven ghetiden Vanden daghe te metten tijt [prayer:] Te metten tijt inder nacht alstu op staeste soe ghedenc hoe ihesus wt ghinc mt sinen iongheren inden hof daer die berch van oliveten an stoent Daer hi dicwijl plach te gaen bidden [etc.]’.

Decoration:

2 large initials in blue with penwork decoration and pen-flourishing in red (f. 1r and f. 54r). Large and small initials in red and blue throughout the manuscript.