Harley MS 2441

This Middle Dutch prayer-book was copied by a single scribe for a general audience. It contains prayers for one’s partner (husband or wife) and children, but also prayers to be recited by those unable to have children, young (unmarried) persons, widows and clerics.

ff. 1r-6v: A treatise on prayer, ‘[rubric:] Een prologhe om wel ende profytelyck te bidden [text:] Het selve dat onse heer Ihesus Christus tot synen Apostelen sprack segghende Bidt op dat ghy ne en wort getempteert: mach ende moet een yegelyck mensche verstaen als tot hem gesproken [etc.]’.

ff. 6v-20r: Explanation of the Paternoster: ‘[rubric:] Een scoone utlegginge op den Pater noster [prayer:] Almachtighe eewige god hoe ist mogelyck dat wy uwe groote ontfermherticheyt ende goetheyt souden connen begrypen die ghy ons getoont hebt in alle uwe weldaden die ghy ons gedaen hebt [etc.]’.

ff. 20v-27v: A prayer to God for strength of faith, ‘[rubric:] een gebeth tot god den vader, daer den Pater noster oeck cortelyck in begrepen is schoon om [sic] lesen [prayer:] O alder genadichste (vader) die u, gelyck dat ghy die alder opperste syt soo woont ghy in dalder opperste dat is (in die hemelen) verhoort de begeerten van uwen kinderen noch ter tyt als ballinghen op der eerden synde [etc.]’.

ff. 27v-29r: A prayer to the Holy Spirit for guidance, ‘[rubric:] Een schoon gebeth vanden heylighen geest seer verdienstelyck [prayer:] O almogende geest die de alder opperste dryvuldicheit sluyt ende volmaect wt den vader ende den sone voortganck hebbende die ghy alle beyde in alle dinghen gelyck syt [etc.]’.

ff. 29r-30v: A daily prayer to Christ for cleansing of sins, ‘[rubric:] een devoet gebeth dat men alle daghe lesen sal met devoter herten tot onsen heere bekennende alle die sonden die men gedaen mach hebben [prayer:] Ontfermhertighe heere god ende eewighe hemelsche vader dien alle herten ende gedachten openbaer syn ende u niet verborgen en is onder alle creaturen [etc.]’.

ff. 30v-32v: A prayer to God for communion, ‘[rubric:] Een offerande totten hemelschen vader seer schoon om [sic] lesen [prayer:] O hemelsche vader ick arm sondich mensche ick offer u in dat weerdighe heylighe sacrament uwen weerdighen eenighen geboren sone vol trouwen ende vol minnen alsoo hy wt uwer herten gevloten is [etc.]’.

ff. 33r-34r: A prayer to Christ for salvation ‘[rubric:] een gebeth dat een mensche dickwils by hem selven lesen sal, ende laten duncken dat hy in die uren sterven sal [prayer:] O bloedighe Ihesu ick roepe met alsoo grooter begeerten tot u, wanneer sal den tyt comen daer my soe seere na verlangt, dat myn siele sal verlost worden vander swaricheyt myns vleeschs op dat ikc mynen verlosser mach sien [etc.].

ff. 34r-34v: A prayer to Christ for remission of sins, ‘[rubric:] Een oetmoedich gebeth tot Christum om vergiffenisse van sonden te verwerven [prayer:] O alder soetste Ihesu wiens bermherticheden, die allen uwen wercken te boven gaen, die noyt niemant en verliet da die verlaten wonden wesen Ic kenne ende belye myne sonden soe groot te syne dat ick niet weerdich en ben dat my die eerde draghe of dat ick myn hoot [sic] ten hemel opheffe [etc.]’.

ff. 35r-41v: A prayer to the Virgin Mary for remission of sins, ‘Een gebeth tot de heylighe maget Maria ende moeder gods dat sy ons verwerven vergiffenis van sonden [prayer:] O heylige ende onbesmette maget ende moeder gods Maria troostersse van allen bedroefden, advocate van allen sondaren, een seker haven van allen die in lyden syn ende tribulatien [etc.]’.

ff. 41v-43v: A prayer to all angels for help against the Devil’s snares, ‘[rubric:] Een gebeth tot allen heylighen engelen, om hare hulpe ende bystant teghen den boosen viant [prayer:] Ick bidde u alle lieven gods engelen, die wter eewicheyt gescapen ende vercoren syt om gods aensicht altyt te aenscouwen ende tot synen dienst te stane sonder dat hy u nemmermeer afkeert oft condt afgekeeren van synen wille ende geboden na den mael dat ghy volstandich gebleven syt als lucyfer metten synen hem soo hooghe op stack tegen syn heere ende sceppper [etc.]’.

ff. 43v-45v: A prayer to all Apostles for the power to convert others to a good Christian life, ‘[rubric:] Een gebeth totten heyligen Apostelen, dat sy ons verwerven dat wy tgelooven gods moghen verbreyden [prayer:] Heylighe ende weerdighe Apostelen die soo hoogelycken geprevilegiert ende begaeft syt, soe dat ghy syt vercoren geweest om te syne die eerste verbootscappers van de nieuwe ende blyde tydinghe der toecomsten Christi [etc.]’.

ff. 45v-47v: A prayer to all martyrs for the power to suffer in patience, ‘[rubric:] Een gebeth tot alle heylighe Martelaren, dat sy ons vercryghen dat wy onvervaert ende patientlyck om den naem gods moghen lyden [prayer:] Alder vroemste campioenen heylighe Martelarenin ende voervechters des heeren die theylighe Christi geloove met uwen bloede geleert, verbreyt ende bevesticht hebt [etc.]’.

ff. 47v-51r: A prayer to all confessors for a good Christian life, ‘[rubric:] Een schoon gebeth tot alle heylighe Confessoren, dat ons God syne gaven wel late besteden, ende ons wakende mach vinden als hy aen ons dore sal cloppen [prayer:] Ick roepe tot u als die de zeer der sterffelyckheyt behouden lyf en goetsalichlyck overgeseylt syt Heylighe ende weerdighe Confessoren [etc.]’.

ff. 51r-52v: A prayer to all virgins for purity, ‘[rubric:] Een schoon gebeth tot allen heylighen meechden, dat wy haer suyverheyt moghen besitten [prayer:] Wy loven in u de groote gratie des heeren heylighe Meechden die menschen synde niet menscelyck geleeft en hebt, te weten int gebruyck des lichaems daer de natuere vanden menschen toe treet ende toe gescapen schynt te syne maer u leven heeft meer geweest engelsch ende hemelsche, u vlees doovende ende den geest onderworpende [etc.]’.

ff. 52v-53v: A prayer to all saints for a perfect Christian life, ‘Een schoon gebeth, tot allen heylighen dat sy ons vercryghen den geboden gods te onderhouden [prayer:] Aengesyn dat wy alle leden syn eens lichames daer Christus ons heere thooft af is: soe aenroepe ick u met mynen gebeden alle gods heylighen die nu geseten syt aen de tafele der salicheden, en wordt versaedt ws heeren, daer ghy langhe na gedorsticht hebt ende gehongert [etc.]’.

ff. 53v-55v: A prayer for the morning, ‘[rubric:] Een gebeth des smorgens alsmen op staet [prayer:] In den naem des vaders des + soons, ende des heylighen geests, Ick dancke ende love u aldergoedertierenste heere dat ghy my arm sondich mensche desen nacht uweren gratie, bystant ende bescerminghe niet ontrocken en hebt [etc.]’.

ff. 56r-58v: A prayer for the evening, ‘[rubric:] Een schoon gebeth om te lesen des avonts alsmen slapen gaet [prayer:] Al hebbe ick u desen dach vergeten gehadt alder liefste vader, uwe goedertierenheyt en heeft my niet vergeten: myn verstant, myn leden hebbe ick noch te my waert, ende al en haddicks niet verdient dit al te samen daer boven u gratie oeck te verliesene, soo onderhou dy my, soe begraydy my, soe en slaet ghy u goedertierlycke ende vaderlycke oogen niet van my [etc.]’.

ff. 58v-62v: A daily prayer to praise God, ‘[rubric:] Een gemeene dancksegginge die een iegelyck mensche sdaechs sculdich is te bidden voer hem selven [prayer:] Ick mach my myns wel scamen alder liefte vader: hemel ende eerde, voghelen ende visschen ende al dat op aertryck ende in de zee is, dat kent syne scepper u lovende ende danckende: ende ick ondanckbaer mensche houde mynen mont gesloten [etc.]’.

ff. 62v-69r: A prayer to God during Mass, ‘[rubric:] Hier na volgt een schoon gebeth welck men lesen sal alsmen missen hoort met grooter devotien [prayer:] Ick ondanckbaer ende sondich mensche scroeme my lieve vader my te vinden in uwen tempele int huys der bedinghen sorgende dien met mynen sonden te ontsuyveren: veel meer ontsie ick my present te syne daer u geoffert wort de warachtighe offerande het onbesmette lam Ihesus Christus, tot gedenckenisse der saligher offerande als hy hem selven voer ons offerde opden berch van Calvarien [etc.]’.

ff. 69r-72r: A prayer to Christ for remission of sins, ‘[rubric:] Een gebeth om te verwerven verghiffenis van sonden [prayer:] Alder moghenste alder hoochste, alder rechtveerdichste, ende alder barmhertichste heere niet derrende myn ooghen opslaen na den hemel, maer int binnenste mynder herten reope ick tot u biddende ende seggende. God heere syt my arm sondaer toch genadich [etc.]’.

ff. 72r-74v: A prayer to God for remission of sins, ‘[rubric:] Noch een ander gebeth om te verwerven verghiffenisse van sonden. [prayer:] Hoe lange sal ick dolen alder liefste vader? Dickwils make ick een nieuw propoost om myn sondich leven te laten, ende terstont valle ick weder op douwe ende dat meer is deynde, deynde is altyt argher dan tbeginsele [etc.]’.

ff. 75r-76v: A prayer before confession, ‘[rubric:] Als ghy u biechten wilt soo hangter dit voort ane [prayer:] Inde want myn propoost nu is warachtighe penitentie aen te nemen, ende openbaer leet wesen van mynen sonden te toonen, gelyck ick openbaerlyk met mynen sonden quaet exempel gegheven hebbe [etc.]’.

ff. 76v-78r: A prayer after confession, ‘[rubric:] Een schoon gebeth nade biechte [prayer:] Alderliefste vader hier hebdy ghehoort den text van mynen wercken de leelyckheyt van mynen sonden die in haer selven noch veel leelycker is, dan ick can geseggen of begrypen [etc.]’.

ff. 78r-81r: A prayer before Communion, ‘[rubric:] Hier na volgt een schoon gebeth vdat men lesen sla eermen ten heylighen sacramente gaent wilt [prayer:] Ick hebbe nu een propoost gemaect hemelsche vader om het sondich lant van Egipten te laten ende den wech aen te nemen na dlant van belooften na de hemelsche stadt van Iherusalem: aengesien dat den wech lanck is: datter bitter wateren syn, ende vierige serpenten [etc.]’.

ff. 81r-84v: A prayer before Communion, ‘[rubric:] Een ander gebeth op de selve materie eermen ten heylighen sacramente gaet seer devotelyck [prayer:] Ick arm sondich mensche, die een kint des doots ben, ende sonder twyfele verdoemt soude worden, werde ick ter vierscaren gebracht: come tot u Christo Ihesu ons advocaet ende voersprake [etc.]’.

ff. 84v-88v: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Een gebeth dat men lesen sal na dontfangen des heyligen sacrament [prayer:] Willecoem weerde gast troost ende meedcyn mynder sielen heer Ihesu Christ: ick dancke uwer onsprekelycker goetheyt dat ghy van myn sondige siele u geweerdicht te maken een woonstadt daer ghy in sout woonen, ende slaepcamer daer ghy in sout rusten [etc.]’.

ff. 88v-90v: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Een ander gebeth van tselve na de ontfanckenisse des sacraments. [prayer:] O suete Ihesu het vrouken van Cananeen en badt maer om metten hondekens te eten de cruymkens die van uwer tafelen vielen: en hoe ben ick, die soo veel sondigher was dan sy, soo stout geweest tot uwer tafelen te comen, ende mede van de spyse alleene den vrienden bereet was te etene [etc.]’.

ff. 90v-94r: A prayer for the communion of saints, ‘Een schoon gebeth voer de heylige kercke seer devotelyck om [sic] lesen. [prayer:] Hemelsche vader die de heylighe kercke dat is, de vergaderinghe van alle menschen in een warachtich geloove al de werelt dore versaemt, aen uwen sone vereenicht ende ondertrout hebt, als hy de selve met syn bitter doot aent cruys verloste [etc.]’

ff. 94r-100v: A prayer for all Christians, religious and secular leaders, and family members: ‘[rubric:] Een generael gebet voor alle staten vander heyligher kercken daer een iegelyck sculdich is dickwils voor te bidden [prayer:] Almogende, eewige en alder hoochste dryvuldicheyt, vader sone, ende heylige geest die in dry personen ende in een wesen syt een warachtich ende een onversceyen god: slaet doch u ooghen nederwaert op de scaepkens uwer weyen, die van onsen herder Ihesu verre verdoelt syn, en syn geloopen tot inden mont des draecks, die hy op doet om ons te verslinden [etc.]’.

ff. 100v-102r: A prayer for a friend, ‘[rubric:] Een schoon gebeth voor eenen vrient te biddene seer schoon [prayer:] Aengesien hemelsche vader dat ick aen my selven proeven, in wat bangicheit in hoe menich peryckel dat wy ons leven leyen, wt menschelycke ende broederlycke compassie bidde ick u voor mynen lieven .N. voer wiens salicheyt dat ick begaen ben [etc.]’.

ff. 102r-104v: A prayer to be recited by religious persons, ‘Gebeth den geestelycken menschen dienende seer schoon om [sic] lesen [prayer:] Als ick myn geestelyck habyt aensie hemelsche vader, dat ick aengenomen hebbe, om daer by vermaent te worden hoe ick my anderwerf aen u verbonden hebbe, ende de weerelt af gegaen ben, soe ben ick bescaemt ende en weet wat segghen [etc.]’.

ff. 104v-106v: A prayer to be recited by young persons, ‘[rubric:] Een schoon gebeth den iongen menschen dienende seer goet [prayer:] O helyck ick nu int peryculooste van mynen leven ben, soe bid ick u hemelsche vader dat my u godlycke gratie ende goedertierenheyt, te nauwer beware ende van my niet en sceye: op dat ick niet en worden tot roof mynen vyanden, die na myn siele als hongerige wolven staen en gapen [etc.]’.

ff. 104v-108r: A prayer to be recited by widows, ‘[rubric:] Een schoon gebeth den weduwen dienende seer schoon om [sic] lesen [prayer:] Ick dancke u hemelsche vader, dat ghy u geweerdicht hebt te noemen ende te syne een patroon ende bescudder van weduwen ende weesen, als die lichtelyck van alle menschelycke hulpen verlaten worden, ende daer hen een iegelyck haest aen stoot [etc.]’

ff. 108v-109v: A prayer to be recited by married persons, ‘[rubric:] Gebeth den gehouden personen dienende [prayer:] Hoe desen staet den vleesche naerder is, hoe daer meerder peryckel in is barmhertige vader, ende hoe hy lichtelicker van u verleyt: daerom bidde ick u door uwen sone Ihesum Christum dat ghy ons beyden in uwer vreesen ende liefden soo hout, dat wy u niet en vertoornen oft niet heel en vergheten [etc.]’.

ff. 110r-111r: A prayer to be recited by pregnant women, ‘[rubric:] Een schoon gebeth den vrouwen die bevrucht syn dienende [prayer:] Hemelsche vader dien de sceppinghe ende woort brengen vanden menschen soo wonderlyck ingestelt hebt dat ghy u almogende wysheit nerghens wonderlycker in getoont hebt: ick dancke u dat ghy my onweerdighe ende sondige creatuere daer toe vercoren hebt, daer ghy soo wonderlycken werck in sout wercken’.

ff. 111r-113r: A prayer to be recited by infertile persons: ‘[rubric:] Gebeth den onvruchtbaren personen dienende [prayer:] Int oude testament heere was den loon die ghy uwen vrienden gaeft vruchtbaerheit, ryckdom, voerspoet, niet te vreesen voor vyanden, ende diergelycke tytelycke dinghen: maer achter dat ons gecomen is uwen sone Ihesus Christus vervullende ende leerende dat aen de eeste wet gebrack, ende dat vleesschelyck makende geestelyck, soe heeft hy ons geleert, dat deghene die ghy lief hebt niet en sullen ryckdom, voerspoet, gesontheyt, ende diergelycken dinghen hebben [etc.]’.

ff. 113r-114v: A prayer against licentious love, ‘[rubric:] Een gebeth teghen ongeregelde liefde [prayer:] Helyck ghy o heere Ihesu Christe het opperste licht ende sueticheyt syt: daer na syn alle dingen oeck suet ende claer na dat sy u naerder syn: ende wederom duyster ende bittere, nadat sy verre van u en u tegen syn. Maer wat isser o suete Ihesu dat u meer contrarie is, dan dees sotte menschelycke liefde: die men wel mach segghen dat de meeste bitterheyt is, de meeste duysternisse die in die weerelt oyt was [etc.]’.

ff. 114v-117v: A prayer in prosperity, ‘[rubric:] Een schoon gebeth in voorspoet [prayer:] Vermerckende heer Ihesu Christe ende bekenende dat niet alleene ghy, maer alle die uwe voetstappen gevolcht hebben, dit leven overgebracht hebt in bitterheyt ende ellenden, ons te voren seggende dat u navolgers u cruys opten hals moeten moeten nemen ende dat sy van de weerelt sullen gehaet worden, bedroeft synde als hy in vruechden is [etc.]’.

ff. 117v-119v: A prayer in adversity, ‘[rubric:] een schoon gebeth in tegenspoet [prayer:] Vergeeft my hemelsche vader dat ick u sus weerspannich valle in tghene daer ick wel wete dat ghy my salicheyt in soect Maer wat sal ick doen het vlees strydt teghen den geest, ende den last valt my soe swaer dat icks [sic] sonder u hulpe niet langer can herderen [etc.].’

ff. 117v-119r: A prayer against temptations, ‘[rubric:] Een schoon gebeth in temptatien [prayer:] Ick en twyfel niet hemelsche vader u en is wel kenlyck de groote benautheyt ende tgrooet peryckel daer ick in ben: ghy en siet oeck wel den list, den overlast die myn vyanden aen my te wercke stellen, om my o myn vader, brenghen wten getale van uwe kinderen, om my u scaepken te leveren inden tanden vanden wolven [etc.]’.

ff. 119r-120v: A prayer to be recited in illness, or for the sick, ‘[rubric:] Een schoon gebeth welck men lesen sal alsmen sieck is, oft voer crancke menschen met devotien [prayer:] Ghelooft ende gedanckt moet ghy syn goedertieren vader dat ghy my (die doer tbetrouwen van mynder gesontheyt my tot alle quaet wtstorten achterdencken, al oft ick altyt al even sterck gebleven soude hebben) nu sus goedertierlyck ende vaderlycke versoect, my mynder broesheit ende sterffelycheyt vermanende [etc.]’.

ff. 120v-124v: A prayer against the fear of death, ‘[rubric:] Een schoon gebeth teghen de vreese des doots seer devotelyck [prayer:] Hoe wel doedy hemelsche vader dat ghy ons dit leven ondertussen sus swaer gemaect hebt ende soo cattyvich: die andersins ons tot gheenen sterven en souden connen gegheven, oft nemmermeer levens versaet en souden syn, gelyc dat noch scerp genoch valt [etc.]’.

ff. 124v-125v: A prayer that the Virgin Mary recited at age seven, ‘[rubric:] Dit is een sonderlinge gebeth dat ons lief vrouwe heeft gelesen van der tyt dat sy seven iaer out was seer troostelyc om [sic] lesen [prayer:] O alderliefste lief ick offer u myn herte myn siele ende mynen wille. Ende alle de crachten mynder sielen ende begeere u te doen grueten inder vrienscappen ende soeticheyt der heyliger dryvuldicheyt [etc.]’.

ff. 125v-126v: A prayer to the Virgin Mary, ‘[rubric:] Een gebeth tot onser liever vrouwen [prayer:] O gloriose vrouwe alder heylichste maghet Maria ick bevele my heden ende in alder tyt inden schoot uwer goedertierenheyt myn sielen ende lichaem [etc.]’.

ff. 127r-129r: A prayer to St Anne, ‘[rubric:] Dit navolgende gebeth is der weerdigher moeder Sinte Anna seer aengenaem boven alle andere gebeden die men van haer vynt [prayer:] O syt gegroet weerdighe heylige dryvuldicheyt. Weest gegroet geeert. gelooft. ende gedanct. Maria weerdighe connighinne nu ende in alder tyt, want ghy warachtich syt die schoonste, suyverste, oetmoedichste, goedertiernste, ontfermhertichste maghet ende moeder gods des oppersten coninck vol alder duechden eeren ende gratien [etc.]’.

ff. 129r-130r: A prayer to St John the Baptist, ‘[rubric:] Een schoon gebeth van den heylighen vrient gods Sint Ian Baptisten [prayer:] O heylige vrient gods Sint Ian baptisten, die boven alle andere Apostelen syt wtvercoren gheweest by god den heere, ghy syt den engel gods die gecomen syt voor daensicht des heeren om te bereyden syn weghen [etc.]’.

ff. 130r-131r: A prayer to St Elisabeth, ‘[rubric:] Hier na volgt een schoon gebeth van de .Heylige. vrouwe .Sint. Elysabeth [prayer:] O Eylighe [sich] vruchtbaer spruyte gewassen in onser nederster kerstenheyt, luyende als een rysken van oetmoedicheyt. Groeyende als een cruydeken van devotien ende innicheyt, vol cnoppen ende bladeren, als een telch van eenen goede wille ende begeerten, vol appelen ende vruchten als eenen tack van eenen vruchtbaren boome alder goeder wercken’.

Decoration:

3 full-page miniatures with full borders featuring architectural and foliate decoration in colours (a bird on f. 48r).

The subjects of the miniatures are as follows:

f. 1v: Christ teaching the Apostles.

f. 48r: The baptism of Christ.

f. 93v: The Virgin and Child with St Anne.

1 hand-coloured engraving on f. 128v: the Visitation enclosed in a roundel, a mirror version of the composition (1503) by Albrecht Dürer (b. 1471, d. 1528), but signed with the initials 'R. B.'.

3 historiated initials in colours in square frames filled with colours: The subjects of the miniatures inside the initials are as follows: f. 6v: Christ and his Apostles; f. 20v: A cleric praying to God; 27v: The dove of the Holy Spirit above heart shapes; two of these feature borders, one with a partial (one-sided) border with architectural and foliate decoration (f. 6v), and one with full borders with architectural decoration in imitation gold.

45 decorated initials in square frames, many made from branch-like and foliate figures against a background with a single colour or a multi-coloured architectural design: 2r, 29r, 30v, 33r, 34r, 35r, 42r, 43v, 45v, 47v, 51r, 52v, 53v, 56r, 58v, 62v, 69r, 72r, 75r, 76v, 78v, 81r, 84v, 88r, 90v, 94r, 90v, 100v, 102r, 104r, 106v, 108v, 110r, 111r, 113r, 114v, 116r, 117v, 119v, 121r, 125r, 125v, 127r (featuring an IHS monogram), 129r, 130r; 2 of these are decorated initials with full borders, one in gold (f. 42r), and one in grey with green acanthus leaves (f. 72r).