Harley MS 2850

This Middle Dutch prayer-book contains materials commonly found in Books of Hours (a Calendar, the Hours of the Cross, Seven Penitential Psalms, and Litany of Saints), but it also includes catechetical teachings and personal prayers (to saints, the Virgin Mary and Christ).

The prayer-book's origin is unknown, but the fact that its prayers for communion are grammatically phrased for a woman ('sondersse') and that it highlights female saints in particular (e.g. with a full-page illustration of St Bridget of Sweden) suggests that it was written for a female religious community. This community was probably part of the milieu of the Devotio Moderna: the spiritual movement's ideals of introspection and self-examination are supported by a text (ff. 67r-68v) that advices readers daily to turn themselves inward and examine their conscience. The manuscript also contains a section of catechetical teachings that are similar to materials in the Gnotosolitos parvus ('Know Yourself') or Speculum conscientiae ('Mirror of Conscience'), written by Arnold van Gheyloven (b. c. 1375, d. 1442) in 1423-1424. Gheyloven was a Canon Regular at the monastery of Groenendaal near Brussels, a house that was a member of the Windesheim Congregation, the first monastic organisation of the Devotio Moderna. Gheyloven wrote his work for students preparing for priesthood at Louvain and clerics of the Brothers of the Common Life at Deventer: a community established by Geert Grote (b. 1340, d. 1384), the founder of the Devotio Moderna. The catechetical texts in this prayer-book, however, do not include teachings that specifically concern the sacerdotal office and would have been suitable for a female religious audience as well.

Contents:

ff. 1r-12v: A Calendar of saints (Dutch).

ff. 14r-17r: The Hours of the Cross, '[rubric:] Hier beghint theylichs Cruys ghetide in dietsche [prayer:] Heere du salt op doen mine lippen Ende minen mont sal condeghen dinen lof [etc.]' [see Het getijdenboek van Geert Grote, ed. by Nicolaas van Wijk (1940), pp. 87-91; Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 18-22].

f. 17r: A daily prayer on the Passion in verse: ‘[rubric:] Dit seldi daghelijcx lesen [prayer:] O heere dijn passie ende bloedighe wonden root . dijn gheeselen doorne croone ende pine groot . dijn cruce naghelen ende bitter doot. moet mijn troest sijn ter lester noot Amen’; also in Der Christenspiegel by the German Franciscan friar Dietrich Coulde (b. 1435, d. 1515); a different version of the same text on f. 45v [see Der Christenspiegel, ed. by Clemens Drees (1954), p. 206; Maria Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden,II (1931), p. 85].

ff. 18r-32v: The Seven Penitential Psalms, ‘[rubric:] Hier beghinnen die .vij. salmen van penitencien in dietsche metter glossen [prayer:] Heere en begrijp mi niet in uwer verbolgenheit noch en besceldet my niet in uwen toerne die ic verdient hebbe met minen sonden [etc.]’ [see Het getijdenboek van Geert Grote, ed. by Nicolaas van Wijk (1940), pp. 139-45].

ff. 32v-36r: A litany of Saints, ‘Heere ontfermt ons Criste ontfermt ons Criste hoort ons [etc.]’.

ff. 36r-36v: The Paternoster, ‘[rubric:] Dit es Pater noster in dietsche die ihesus selve ghemaect heeft [prayer:] Vader onse die bist in de hemelen gheheylicht werde dijnen name [etc.]’.

f. 36v: A Middle Dutch translation of the Ave Maria, ‘[rubric:] Ave maria [prayer:] Ghegruet sijt maria vol gracien [etc.]’.

f. 36v: A Middle Dutch translation of the Maria, mater gratiae, ‘[rubric:] Maria mater gracie [prayer:] Maria moeder der gracien [etc.]’.

ff. 36v-37r: The Creed, ‘[rubric:] Dit es dat heyleghe kersten gheloove. Credo [prayer:] Ic gheloove in god den vader almechtich scepper hemelrijcs ende eertrijcs [etc.]’.

ff. 37v-38r: A Middle Dutch translation of the hymn Magnificat, ‘[rubric:] Magnificat [prayer:] Mine ziele maect groot den heere Ende myn gheest verblijde hem in gode minen behoudere [etc.]’.

ff. 38r-38v: A Middle Dutch translation of the hymn Nunc dimittis, ‘[rubric:] Nunc dimittis [prayer:] Nu laet heere dinen knecht na dinen woerden in vreden Want mine oghen hebben ghesien dijn behout [etc.]’.

f. 39r: The ten commandments in verse, ‘[rubric:] Dit syn de x. gheboden gods [text:] Boven al mint eenen god [etc.]'; possibly translated from Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 144].

ff. 39r-39v: The seven deadly sins, ‘[rubric:] Dit sijn de vij. dootsonden [text:] Hoverdie . Nydicheyt . Gramscap . Traecheyt . Ghiericheyt . Gulsicheit . Oncuysheyt [etc.]’, possibly based on Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 46].

f. 39v: The seven sacraments, ‘[rubric:] Die vij. sacramenten [text:] Dat eerste es doopsel [etc.]’, possibly based on Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 252].

ff. 39v-40r: The seven bodily works of mercy, ‘[rubric:] Dit syn die vij werken der ontfermherticheyt [text:] Die hongherige spijsen [etc.]’, possibly based on Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 410].

f. 40r: The seven spiritual works of mercy, ‘[rubric:] De vij. gheestelike werken der ontfermherticheyt [text:] den simpelen raet geven [etc.]’, possibly based on Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 431].

ff. 40r-40v: The seven gifts of the holy spirit, ‘[rubric:] De vij. gaven des heylichs gheests [text:] Die eerste gave is die vreese gods die verdrijft die sonde [etc.]’, probably based on Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 401].

ff. 40v-41r: The eight beatitudes, ‘[rubric:] Dit syn de viii. salicheyden der zielen [text:] Salich sijn sy die arm sijn van gheeste dat is oemoedich [sic] inden liefsten wille gods hem overghevende [etc.]’, possibly translated from Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 387].

ff. 41r-42r: The nine complicit sins (acts of complicity in the sins of others), ‘[rubric:] Dit sijn de .ix. vremde sonden [text:] Die eerste is yemande heeten sondighen [etc.]’, possibly translated from Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 449-58].

ff. 42r-42v: The four unspeakable sins, ‘Die [sic] sijn de iiij. stomme sonden [text:] Die eerste es dootslach oft groote bloetstortinghe [etc.]’, possibly translated from Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 472].

f. 42v: The six sins against the Holy Spirit, ‘[rubric:] Dit sijn de .vj. sonden in den heyligen geest [text:] Die eerste es Wanhope [etc.]’, possibly translated from Arnold van Gheyloven, Gnotosilitos parvus [see Gnosolitos parvus, ed. by Anton G. Weiler (2008), p. 466-71].

f. 42v: The three powers of the soul, ‘[rubric] de .iij. crachten der zielen [text:] Memorie verstennisse ende wille’; the three powers of the soul (memory, intellect and will) defined by Augustine of Hippo (b. 354, d. 430).

ff. 43r-44v: A prayer based on the Paternoster, ‘[rubric:] Een goede oracie op den pater noster [prayer:] Vader ons Sonder u sijn wij weeskens [etc.]’.

ff. 44v-45v: A prayer to Christ, ‘In ihesus minnende doerwonde herte sijt ghegruet altoes. Ic bidde u ende vermane om die heylighe wonden teekenen ende der overdraghender minnen ende om dat minlijck uutstortten des dierbaers bloets ons heeren ihesu christi [etc.]’.

f. 45v: A prayer to Christ in verse, ‘[rubric:] Een salich ghebedeken [prayer:] Criste dijn passie cruys naghelen ende doot Speer gheeselen tranen . wonden root . Sweet water bloet ende pine groot . moet ons troest syn ter lester noot Amen’; a different version of the same text on f. 17r [see Der Christenspiegel, ed. by Clemens Drees (1954), p. 206; Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, II (1931), p. 85].

ff. 46r-47r: A prayer to St Anne, ‘[rubric:] Een oracie van sinte annen [prayer:] O levende wortel O olive des wonderliken god dienstichsheyts uut welken voert ghecomen is een beghinsel alles goets [etc.]’.

f. 47r: A verse on the importance of contemplating death, ‘[rubric:] Een goede leeringhe [text:] My es leet . dat ic my weet. in sonden groot. want nyemant en weet. den tijt ghereet. van sijnder doot [.] yeghen de doot en es gheen scilt. daer om leeft alsoe ghij sterven wilt’.

ff. 48r-60r: The fifteen Paternosters of the Passion, ‘[rubric:] Dit sijn die xv. pater nosters van sinte birgitten ende sijn al te seer goet [prayer:] In allen steden der heerlijcheyt ons heeren ihesu christi bevele ic mijn ziele den heere [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 98-103; Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, II (1931), pp. 15-20].

f. 60v: A prayer to St Bridget, ‘[rubric:] Een ghebeth vander heyligher vrouwen Sinte birgitten [prayer:] O salighe moeder een blickende dagheraet verlichtende die donckerheyt onser ombekentheyt [sic] [etc.]’.

ff. 60v-61v: A prayer to St Dymphna, ‘[rubric:] Een ghebeth vander heyligher maegt Sint dymne [prayer:] O heylighe maghet sancta dympna en wilt niet vertrecken haestelijc in te storten in ons onsaleghe creatueren den dauwe der gracien metter hulpen ons heeren van welken alle gracie compt [etc.]’.

ff. 61v-62r: A prayer to St Dorothy, ‘[rubric:] Een ghebeth vander heyligher maegt ende bruyt christi dorothea [prayer:] God gruet u reyne maghet dorothea ontfaet mijn begheerte Ende compt my te helpen in minen lesten eynde om u heylighe bitter passie [etc.]’.

ff. 62r-64r: A prayer to God for Mass, ‘[rubric:] Een devote offerande tot den hemelschen vader te lesen inder missen met vieregher begheerten [prayer:] O weerdeghe hemelsche vader Ic offer u op dat weerdighe heylighe sacrament uwen eeneghen sone vol trouwen ende vol minnen alsoe hij uut uwer godliker herten ghevloten es [etc.]’.

ff. 64r-64v: A prayer to Christ for intercession, ‘O alder ontfermhertichste ihesu wilt doch gheweerdeghen alle dijn overvloedeghe liden te setten tusschen u rechtveerdich oerdeel ende mijn arm sondighe ziele [etc.]’.

ff. 64v-65r: A prayer to the Virgin Mary, ‘[rubric:] Dit ghebeth plach sinte bernaert te lesen in die eere van onser liever vrouwen [prayer:] O gloriose vrouwe ende coninghinne der ewegher blyscap O fonteyne der goddiensticheyt ende der ontfermherticheyt [etc.]’.

ff. 65r-66v: Seven prayers on the Passion, indulgenced, ‘[rubric:] Item soe wie staet inden staet van gracien dat is buten dootsonden Ende spreckt devotelijc op sijn knyen dese navolghende ghebedekens met .v. pater noster. ende .v. Ave maria dien wort ghegheven vander macht des stoels van romen aflaet Die somme .xlvi.^M iaer ende .xii. ende xl daghe [prayer:] O heere ihesu christe ic aenbede dy inden cruce hanghende ende een doerne croone in dijn hooft draghende [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 96-97].

ff. 67r-68v: Three penitential prayers to Christ, ‘[rubric:] Hier na volghen drie punten uut welken dat men merken ende hopen mach oft een mensche staet inden staet van gracien of verdoemenisse Dat yerste punt [prayer:] O mijn heer mijn god dat ic aldus ende alsoe teghens uwer goetheyt ghesondicht heb ende u gheboden overghetreden heb ende daer mede u vertorent heb dat mishaecht my zeer [etc.]’. The prayers end with an underlined text that encourages the reader daily to turn himself/herself inward and carefully examine his/her conscience (f. 68r: 'Daer om eest seer goet enen salighen raet dat elck goet kersten meynsch alle daghe als hij slapen gaet of ten alre minsten des heylighen daechs hem selven inwaert keer ende sijn conscyentie nau ondersoeck').

ff. 68v-69r: A prayer to God, ‘[rubric:] Een goet ghebeth tot god den vader almachtich [prayer:] O god vader almachtich ic bidde u doer dynen enyghen soen ihesu christum dat ghij my wilt gheven gracie ende ghenade om te houden ende te volbrenghen al mijn leven lanck al dat ghene dat ghij my gheboden hebt [etc.]’.

ff. 69r-70v: A prayer to Christ, ‘[rubric:] Hier na volgt een ghebet van onsen lieven heere ihesum [prayer:] O ghenadeghe ontfermhertige heere ihesu christe . ic come voer u te ghenaden als een ellendich bedrueft kint tot synen goedertieren vader [etc.]’.

ff. 70v-73v: A prayer to the Holy Name, attributed to Bernardino of Siena, ‘Item dese devote oracie plach daghelijcx te lesen sinte bernardinus op sijn knyen ter eerwerdicheyt den sueten name ihesus Ende het es wel te gheloeven dat hy by dien aenroepene den heylighen gloriosen naeme ihesus sonderlinghe loen ende die ewighe bliscap ontfanghen heeft bij den selven heere ihesum christum Ende wat kersten mensche inden staet der gracien is . ende leest dese selve oracie met berouwenisse sijnder sunden en sal nemmermeer verdoemt werden. Maer onse heer ihesus sal hem brenghen inden staet der gracien ende ter ewigher glorien Amen [prayer:] O goede ihesus O suete name ihesu. O ihesu marien sone der reynder maghet vol gracien ende ontfermherticheyden [etc.]’ [Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, I (1930), pp. 109-110; Rudy, Rubrics (2017), p. 282].

f. 73v: A prayer to Christ, ‘Aldus salmen ihesu grueten inden + [prayer:] Weest ghegruet alregoedertiernste heere ihesu christe: du bist vol ghenaden [etc.]’.

ff. 73v-74v: A prayer to the Virgin Mary, ‘[rubric:] Dit es een zeer goet ghebeth tot onser liever vrouwen [prayer:] O maria moeder gods ende eweghe maghet verblijt mijn herte dat menichfuldich ghewont is met minen swaren sonden [etc.]’.

ff. 74v-76v: The seven joys of the Virgin Mary, purportedly revealed by her to Archbishop Thomas of Canterbury, ‘[rubric:] Dit es een exempel van den .vij. blijscapen die ons lieve vrouwe nu heet [sic] inden ewighen leven. [underlined:] Men leest dat sinte thomaes van cantelberghe .vii. tyteliken blijscapen. met alter gtrooter vrouden ende ynnicheyt van herten alle daghe plach te lesen ende te bedachten. ter eeren ende ter weerdicheit. der glorioser maghet maria Ende doen openbaerde hem onse lieve vrouwe ende syde hem aldus Waeromme ghedincti ende verblijt u uut mynen bliscapen die voer leden sijn ende vanden blijscapen niet die ic nu inden hemel hebbe ende die my ewelijc dueren sullen daer en verblijt dy u niet af [rubric:] Dit sijn die .vij. blijscapen die onse lieve vrouwe nu inden hemel heet [sic] [text:] Inden yersten suldi u verblien want mijn blijscap gaet boven alle die blijscappen van allen heylighen sonder eenighe ghelikenisse [etc.]’ [see Een Diets gebedenboek, ed. by Luc Indestege (1961), pp. 201-202].

ff. 76v-77r: A prayer to a guardian angel,‘[rubric:] Een ghebeth totten eynghel dien bevolen is van god my te verwaren tot allen tyden [prayer:] O weerde heylighe ynghel die my vander goedertierenheyt gods syt ghesonden te wesen een verwaerder myns brooschs levens [etc.]’.

ff. 78r-78v: A prayer to St John the Evangelist, ‘[rubric:] Een ghebeth totten heylighen apostel sinte Jan ewangeliste [prayer:] O heylighe sinte Jan ewangeliste gheminde vrient ons liefs heeren ihesu christi dy bevele ic heden ende in alre tijt mijn ziele ende lijf mijn leven ende sterven ghelijc dat dy ons lieve heere ihesus sijn alre liefste moeder beval inden curce [etc.]’.

ff. 78v-79v: A prayer to St Katherine of Alexandria, ‘[rubric:] Een ghebeth van der heyligher maegt ende coninghinne sinte katherinen [prayer:] O heylighe maecht ende martelersse katherina edel vrouwe die noch met smeeken des richters gheboecht noch met dreyghen verveert [etc.]’.

ff. 80r-80v: A prayer to St Christopher, ‘[rubric:] vanden heilegen sinte cristoffle martelare [prayer:] O heilege martelare cristofore. ic bid u doer den sueten name ihesus ende sijnre groter goedertierenheit die hi aen u bewijsde [etc.]’.

ff. 82r-83r: A prayer to St Barbara, ‘een ghebeth totter heylegher ioffrouwen ende martelarsse sint barbele [prayer:] God gruet u suete vruchtbaer olyve uutvercoren suete maghet barbara die altoes uutvloyende sijt die olye uwer milder ghenaden [etc.].’

f. 83r: A verse on the importance of contemplating death, ‘[rubric:] Nota [-] [prayer:] Salich es die mensche die daghelijcx den dach des doots overdinct in sijnder herten. Jeghen de doot en es gheen schilt. daer om leeft alsoe ghij sterven wilt. die steet sie voer hem dat hij niet en vallen’.

ff. 84r-85v: A Middle Dutch translation of Ave Stella Maris, ‘[rubric:] Een ghebeth tot onser liever vrouwen [prayer:] O overscone claer sterre der zee sonderlinghe maghet ende moeder ons heeren claere spieghel der reynicheyt [etc.]’.

f. 85v: A prayer to the Virgin Mary with indulgences, ‘[rubric:] Die dit devotelijc leest op sine knien met ghevouden handen verdient vi.^M. iaer aflaets ende hulpe van marien [prayer:] Weest ghegruet alder heylichste maria moeder gods coninghinne des hemels porte des paradijs vrouwe der werelt sonderlinghe puer [etc.]’.

ff. 85v-86v: A prayer to the Virgin Mary, [rubric:] Dit es onser vrouwen lof [prayer:] God gruetu maria coninghinne der ontfermherticheyt des levens sueticheyt ende onse hope [etc.]’.

ff. 86v-87v: A prayer to Christ with indulgences, ‘[rubric:] Die dit leest dat hier na volghet die ontfeet vij.c. iaer aflaets ende .v. daghe [prayer:] Die hemelsche coninck onse heere Christus Hinc aen den cruce alleene Met minnender godheyt Met sachter zielen Met vercouden hersenen [etc.]’.

ff. 87v-91r: The Seven Words of Christ on the Cross, ‘[rubric:] Dit sijn de vij. woerden die ons heere ihesus sprac hanghende aent cruce [prayer:] Heere ihesu christe alsoe ghewarichlike alse ghij herde bitterlike om mynen wille aen den cruce hinct [etc.]’ [Oosterman, De gratie van het gebed (1995), II, pp. 261-62, with references to editions].

f. 91v: A prayer for the Elevation of the Host, ‘[rubric:] Dit salmen lesen als men onsen heere heft [prayer:] Sijt ghegruet warachtich lichaem ons heeren . gheboren vander maghet marien . voerwaer ghepassijt ende gheoffert inden cruce voer den mensche wies side wert doersteke [etc.]’.

ff. 91v-92r: A prayer for the Elevation of the Chalice, ‘[rubric:] Dit salmen lesen als men den kelct [sic] heft [prayer:] O bloet christi ghebenedijt . Die uut grooter minnen sijt ghestort uut den lichaem ons heeren [etc.]’.

ff. 92r-92v: A prayer for the Elevation of the Chalice, ‘[rubric:] Dit salmen lesen als ons heere gheheven is [prayer:] O heere ihesu christe inder teghenwoerdicheyt dijns heylichs lichames ende dijns heylichs bloets dat die vader van hemelrike offerde in die eere voer alle menschen [etc.]’.

ff. 92v-93v: A prayer before Communion, ‘[rubric:] Item om werdelic ende vruchtbaerlijc ten heylighen sacrament te gane ende sijn leven te beteren [prayer:] Soe sal een meynsch yerst overdincken dat bitter lijden ons liefs heeren ihesu christi. ende hoe gheerne hij dat heeft gheleden om ons te behouden ende te verlossen van die ewighe verdoemenis [etc.]’.

ff. 93v-94r: Instructions for prayer before communion, ‘[rubric:] Alsmen dat heylighe sacrament ontfanghen wilt soe salmen devotelijc lesen dat hier na ghescreven steet [text:] O lieve heere ihesu christe ic bid u doer uwer grooter ontfermherticheyt ontfermt u over my arme sondersse [etc.]’.

ff. 94r-95r: A prayer before Communion, ‘[rubric:] Noch een oratie alsmen ten heylegen sacramente gaet [prayer:] O heere ihesu christe ic gruet dijn vleeschs gheheylicht inder ewicheyt. Ic gruet dy ewich behouder der kerstenheyt behuet ende heylicht my want ic onweerdighe sondersse begheer te ontfaen dat levende broot [etc.]’ [see Meertens, De godsvrucht in de Nederlanden, III (1932), pp. 51-52].

ff. 95r-95v: A prayer after Communion, ‘[rubric:] Dit salmen lesen alsmen tot onsen lieven heere gheweest heeft [prayer:] Ic gruet ende dancke dy alder goedertierenste heere ihesu christe dattu my hebs [sic] vercoren deelachtich te maken dijns alre heylichste sacraments [etc.]’.

[ff. 13r, 17r and 81r are blank].

Decoration:

Seven miniatures: six full-page miniatures in golden frames, with colours and full-borders containing foliate and floral decoration in colours and gold; some full-borders feature a single bird at the centre of the lower margin as well; borders in the lower margins have been marked off with two red horizontal lines, leaving a short strip of empty parchment below. The subjects of these six miniatures are as follows:

f. 13v: The Crucifixion with the Virgin Mary and St John the Evangelist [damaged].

f. 17v: The Last Judgement [damaged].

f. 47v: St Bridget of Sweden, represented as a Bridgettine nun, writing on a lectern, with an angel [see Rudy, Rubrics (2017), p. 22, fig. 17].

f. 77v: A priest holding a chalice holding a host.

f. 81v: St Barbara with book, feather and tower.

f. 83v: The Virgin Mary with two angels.

One small miniature on f. 80r in the left upper corner of the prayer to St Christopher: St Christopher carrying the Christ Child, in a golden frame, with partial (two-sided) borders and a partial (one-sided) border in gold.

Full-borders with foliate and floral decoration in colours and gold and three-sided golden frames on the opposing pages of the full-page miniatures (ff. 14r, 18r, 48r, 78r, 82r, 84r).

Three large initials in blue with background in gold and red (ff. 14r, 18r, 48r). Numerous small initials in gold against a background in blue and purple throughout the manuscript. Numerous small initials in blue and red throughout the manuscript.

[f. 70v and f. 71r contain the vague imprint of a now lost badge].